پيشنهادي عجیب براي تبديل درختان غیر مثمر به مثمر!
در پي دستور آقاي دكتر ثاقب طالبي – رييس بخش تحقيقات جنگل - در هامش نامهي خانم سيده نرگس خاتون مجتهد نجفي به رياست محترم جمهوري، نوشتار سراسر گهر بار و بديع ايشان مطالعه شد و بلافاصله بر حال خود و هزاران كارشناس و محقق منابع طبيعي و محيط زيست جهان كه عمر گرانبهاي خويش را صرف حفظ محيط زيست و احياء طبيعت تجديد شونده كرده و ميكنند، بسي تاسف خورده شد! در حقيقت آنچه آموختهايم تماماً عبث و پوچ بوده و به جاي آن همه مرارت و دغدغه و تلاش بيهوده ، براي ايجاد پاركها و فضاهاي سبز و تفرجگاهها و افزايش سطوح سبز كشور و احياء جنگلها و مراتع ، تمامي جنگلهاي طبيعي و دست كاشت و مراتع را شخم زده و به جاي آنها محصولات زراعي و باغي ميكاشتيم تا ديگر مشكل كمبود سبزيجات و صيفي جات در جهان وجود نداشته باشد. آنچه در خور توجه است چنين تفكراتي هر چند سالي ظهور كرده. به نحوي كه در اوايل انقلاب پروژههاي شكافتن كوه البرز و انتقال هواي مرطوب شمال به بخش مركزي ايران و تهران و طرح انتقال آب خليج فارس به كوير لوت و سرسبز كردن كوير، توسعه سطوح جنگلكاريهاي شهري با استفاده از درختان پلاستيكي به دفتر رياست جمهوري ارسال گرديده بود كه با درايت مديران وقت ، در نطفه متوقف شدند هر چند پروژه هايي همانند وارد كردن گونه آبزي به آبگيرهاي شمال كشور از فيليپين توسط مهندس اصفياء جهت خودكفايي توليد علوفه و گوشت اردك و مرغابي با ترفندهايي به مرحله اجرا در آمد و باعث نابودي اكوسيستم مرداب بندرانزلي كه شهرت جهاني دارد شد و خساراتي كه به طبيعت شمال كشور وارد كرد كه با ميلياردها دلار هزينه، قابل جبران نخواهد بود . به نظر ميرسد تعريف و عنوان كردن چنين پروژههايي از جانب فرد و يا افراد مختلف بايستي همه جانبه بررسي و كنكاش شود كه چه تفكراتي در پس پرده دارد . به فرض عينيت پيدا كردن اين پروژه ، چه خساراتي به بدنه اكوسيستمهاي شهري وارد ميشود و هزاران هكتار فضاي سبز شهرها كه ارزش اكولوژي و محيط زيستي هر هكتار آن بيش از يك ميليارد تومان ميباشد طعمه اين گونه تفكرات شده و صدماتي به كشور وارد ميكند كه غير قابل جبران بوده و لعن و نفريت نسل هاي آينده را براي خود خواهيم خريد. جهت شناخت پروپوزال حاضر، لازم ميدانم با دانش ناقصم در مندرجات نامه اين عزيز ، كمي كنكاش نمائيم تا از فيوضات آن بهره بيشتري را ببريم:
1- در مقدمه نگارنده به دسته بندي گياهان پرداخته و اشاره به واژه " گياهان پوشاكي" كردهاند كه لازم است محققين علوم گياهي از آن بهره گيرند و اين واژه را در نگارش هايشان اضافه كنند! در همين پاراگراف اشاره به اثرات مخرب گياهان و درختان غير مثمر و همچنين اشاره به ترويج برنامه غرب داشتهاند كه نشان از نوع نگرش و فضاي ديد نويسنده دارد . اشاره به ترويج برنامه غرب كردهاند كه لازم به يادآوري است آيا فراگرفتن دانش و فن با هر منشأيي جرم است؟ مگر بزرگان دين بر يادگيري علم توصيه ننمودهاند؟ اگر حساسيت به عنوان "غربي" است بسياري از امكانات رفاهي روز : برق ، مخابرات ، اتومبيل ، هواپيما و... از غرب نشآت گرفته كه لازم است استفاده ننمايند. اگر بحث و موضوع ديگري است كه بي شك مديران و سياست گزاران مملكتي بر آن واقف ميباشند.
2- در بحث مقايسه از نظر قران : تعابيري سطحي از جنت و درخت زقوم داشتهاند كه در همين ارتباط لازم ميدانم به آيات و احاديثي اشاره داشته باشم تا ديدگاه اسلام و بزرگان دين در اين رابطه تا حدودي روشن گردد و همانند بعضي از فرصت طلبان صدراسلام آيات و احاديث را با ديدگاه و به نفع خود تفسير ننمايند:
الف-سوره حج ايه 63- الم تر ان الله انزل من السماء ماء" فتصبح الارض مخضرت ان الله لطيف خبير.
ب- قال الصادق: فان المنافع ... كثيرت عظيمه قدرها، جليله موقعا هذا مع ما في النبات من التاذذبحن منظره و نضارتها التي لايعديها شيئي من مناظر العالم و ملاهيه.
ج – حضرت علي در خطبه اشباح ميفرمايد: و چون ابر سنگين بار – چنان شتري كه از سنگيني بار سينه بر زمين مينهد – سينه بر زمين افكند و بارگران خود را فروباريد و زمين را زيرپستان پر بارانش گرفت، خداوند از زمين خشك و افسرده ، گياهان خرم و تازه و از كوههاي تفتيده و عريان علف هاي سرسبز، روياند. پس زمين با آرايش درختان و گلهاي خود خرم و خندان شد و به نشاط آمد و با پوشاك فاخر و زيبايي كه از شكوفه ها به تن كرده بر خود باليد و با زيورهايي كه از گل ها و گياهان به گردن آويخته و آرايه خود ساخته بود ، فخر فروخت.
تمام آيات و احاديث و روايات اين چنين دلالت بر اهميت و ارزش مرتع ، پوشش گياهي و فضاي سبز و گياهان خودرو و غير مثمر دارد . لازم است در همين قسمت اشاره كنم در روايات آمده است خداوند هيچ موجودي را بيحكمت خلق نكرده اند و بزرگان طب سنتي اشاره دارند هيچ گياهي وجود ندارد كه در درمان بيماري موثر نباشد اگر اين خواص ناشناخته اند بعلت ناقصي علم ماست.
در بند 2 اشاره به روايات كرده اند كه پيامبر اسلام و ائمه اطهار اشاره اي به كشت گياهان غير مثمر ننموده اند . آيا در 1400 سال قبل آلودگي هوا وجود داشت ؟ آيا اين همه بيماري و مرگ و مير ناشي از آلودگي ديده ميشد؟ آيا تراكم جمعيت در يك فضاي محدود به ميزان فعلي بود ؟ كه بزرگان صدر اسلام در فكر چاره اي باشند .
3- در بند 3 " مقايسه اقتصادي" – اشاره به اتلاف بيت المال و مرگ و مير شده است در كدام مقاله يا كتب علمي اشاره به افزايش مرگ و مير در اثر كاشت غير مثمر و گسترش فضاي سبز شده است.
اشاره داشتهاند كه زمينهاي حاصلخيز شهرها اختصاص به فضاي سبز داده شده است . آيا زميني كه ساليانه صدها كيلو عناصر سنگين و آلاينده حاصل از سوخت هاي فسيلي را در خود جاي داده است يك زمين حاصلخيز است ايا تصور نميكنيد اگر اين اراضي به كشت محصولات زراعي و سبزي و صيفيجات اختصاص يابد ساليانه هزاران تن مواد مضره نظير سرب ، گوگرد ، كادميم ، سلنيوم ، جيوه و دهها عنصر سمي و كشنده وارد بدن فرزندانمان شود كه شاهد مرگهاي ناگهاني و ناشناخته جگرگوشه هايمان شويم. در همين بند اشاره به وارداتي و غيربومي بودن كليه گياهان مورد استفاده در فضاي سبز را داشته اند كه نشان از عدم شناخت بسيار ناچيز از موضوع است چون بسياري از گياهان مورد استفاده در فضاي سبز همانند شمشاد ، شيرخشت، سروخمره اي ، زربين ، داغداغان ، سروطبري ، دغدغك، رز ، گل محمدي ، نسترن ، سماق ، سنجد تلخ، ارغوان ، انواع ارس ، خرنوب ، ناترك ، مورد ، اكاسيا ، كاج مشهدي ، پوشش هاي كف ( شبنمي، آويشن ، سدو م و...)، گياهان بالارونده ، انواع ياس ها ، زبان گنجشك ، بيد ، انواع صنوبر ، ختمي ، بلوط و دهها گونه ديگر كه در فضاي سبز استفاده ميشوند بومي ايران ميباشند. بعلاوه كاشت يك گياه زيبا هر چند خارجي كه با شرايط كشورمان سازگار شده است چه مشكلي ايجاد مينمايد.
4- اشاره به سمي و خطرناك بودن تمامي گياهان و درختان فضاي سبز نموده اند كه خوردن و لمس كردن و استنشاق آنها منجر به مرگ و مير و بيماري ميشود. اگر چنين بود بايستي تمامي كارگران و باغبانها و كارشناسان فضاي سبز تا كنون قتل و عام ميشدند . شايسته بود خانم نجفي به منابع علمي مورد استفاده اشاره مينمودند تا خواننده حقير دچار سردرگمي نمي شدم معهذا سخن در اين خصوص نياز به تخصص هاي تغذيه ، شيمي گياهي ، داروسازي ، سم شناسي و ساير علوم مرتبط و يك فرصت زماني يك قرني دارد تا بتوان چنين ادعايي را عنوان نمود. فقط به همين نكته بسنده ميكنم تمامي گياهاني كه در فضاي سبز توسط كارشناسان بكار گرفته ميشود بدون تحقيق و آزمون نبوده و گياهاني كه مضر باشند اجازه كاشت در فضاهاي عمومي را ندارند..
5- مقايسه تاثير بر سلامت روحي: از نظر زيبايي شناسي و تاثير رواني گياهان بر انسان ، منابع علمي موجود ، گفته هاي نويسنده نامه را نقض ميكنند و گياهاني كه در فضاي سبز استفاده ميشوند بايستي از نظر تركيب رنگ برگها ، گلها و فرم تاج طوري طراحي و جانمايي شوند كه در تمامي طول سال قابل استفاده باشند در حاليكه درختان مثمر در زمان كوتاه گلدهي در اوايل بهار اين ويژگي را داشته و با رسيدن ميوه ها و تغيير رنگ برگها ، ظاهري نه چندان خوشايندي را در فضا طنين مي اندازند.
6- مقايسه توليد عسل: اين ادعا نيز چندان علمي و قابل قبول نمي باشد آنچه در منابع اشاره شده است خاصيت عسل ارتباط تنگاتنگي با نوع گياه دارد و متخصصين مربوطه براي عسل هايي كه از اكاسيا، كنار ، آويشن بدست ميآيند خواص درماني متعددي را معرفي نموده اند اما ديده نشدهاست كه بگويند عسل درخت انار يا انجير فلان خاصيت را داراست.
7- مقايسه مقدار اكسيژن زايي: ميزان اكسيژن توليدي در واحد سطح تابعي از سطح اندام فتوسنتزكننده ، ويژگيهاي فيزيولوژيكي گياه و شرايط محيطي دارد . انچه مسلم است گياهاني كه انرژي كمتري جهت توليد ميوه صرف مينمايند قادر خواهند بود اندام هاي رويشي خود را بيشتر تقويت نموده و گياهاني كه در طول سال سبز هستند قادرند اكسيژن بيشتري را وارد محيط نمايند لذا برتري گياهان مثمر از نظر توليد اكسيژن كلامي عبث ميباشد.
8- مقايسه تاثير بر كشاورزي: اين مطلب در فضاي سبز هيچ جايگاهي ندارد چون اين دو در كنار هم نيستند اگر منظورشان بادشكن هاي غيرمثمر حاشيه مزارع است ميتوان با مديريت صحيح از گياهاني استفاده نمود كه ضمن كاهش اثرات مخرب باد و افزايش محصول زراعي ، مقاديري نيز فراوردههاي چوبي توليد نمود تا درآمد در واحد سطح افزايش يابد.
9- مقايسه تاثير بر جنگلها و حيات وحش: لازم است بعنوان يك اصل اشاره نمايم اكوسيستمي پايدارتر است كه از تنوع گونه اي گياهي و جانوري بيشتري برخوردار باشد . در هيچ منبعي اشاره نشده است كه مراتع باعث آتش سوزي جنگل ها ميشوند بلكه در بسياري از موارد، مراتع بدليل جذب حيوانات و حشرات مختلف ، سلامتي جنگل را تضمين مينمايند ضمن اينكه بسياري از عناصر جانوري كه حضور آنها در اكوسيستم ، لازمه بقاء و تداوم آن ميباشد از بذور كاج ها تغذيه ميكنند و بذر بعضي از سوزني برگان همانند كاج بادامي ارزش خوراكي نيز دارد.
10- مقايسه تاثير بر دامداري: گياهاني كه در فضاي سبز مورد استفاده قرار ميگيرند كاربرد آنها بيشتر از نظر حفظ منظر ، پالايش هوا، حفاظت خاك ، كاهش باد ، ايجاد سايه و... مي باشند و مقوله توليد علوفه در اين مبحث جايگاهي نداردكه بتوان آنها را مقايسه نمود.
11- مقايسه مقدار آلايندگي هوا: اين ادعا همانند ديگر موارد عام شمول نميباشد اگر گرده هاي گل اقاقيا مضر هستند به همان مقدار گرده هاي گل سيب و گلابي ميتواند مضر باشد هر چند امروزه در انتخاب گونه در فضاي سبز ، گياهاني كه حساسيت زا هستند حذف ميشوند و بسياري از گياهان از گلدهي كمي برخوردار بوده و صرفا بدليل زيبايي شاخه و برگ وارد فضاي سبز شده اند.
12-مقايسه مقدار آلايندگي معابر و جويها: آيا ريزش برگ ، خاص درختان فضاي سبز است؟ و گياهان مثمر فارغ از اين خصيصه هستند هر چند در گياهان غيرمثمر و هميشه سبز ، اين ويژگي مشاهده نميشود.
13- مقايسه سقوط درختان: لازم به ذكر است درختاني همانند خرما كه ريشه افشان دارند و ريشه هاي آنها سطحي ميباشد خطر بادافتادگي آنها بيش از درختان چنار ميباشد . بعلاوه شاخه و برگ درختان همانند انار ، انجير و ديگر درختان مثمر ، در تردد عابرين ايجاد مزاحمت نموده و بعضا" باعث وارد نمودن جراحات ميگردند كه در صورت سمي بودن لاتكس برخي گونه ها همانند انجير، مسموميت هايي را بدنبال خواهد داشت.
14- مقايسه زيبايي: بيشتر گياهاني كه در فضاي سبز و پاركها كاشته ميشوند در مقام زيبايي از نظر نوع گل ، رنگ برگ ، فرم شاخه ها و تنه ، بر تمامي گياهان مثمر اولويت دارند.
15- مقايسه تنوع: اشاره به تنوع گياهان مزروعي و درختان مثمر شده است كه لازم است با ذكر مثالي، اين خطا نيز نمايان گردد. در شهري مانند تهران ، قريب 300 گونه سازگار تا كنون شناسايي و معرفي شدهاند كه هر يك در جايگاه خود ، زيبايي و كاربرد بخصوصي دارند در صورتيكه مجموع گياهان زراعي و صيفي و درختان مثمر در شهر تهران به 50 گونه نمي رسد.
16- مقايسه ميزان آسيب پذيري از مردم: تصور كنيد به جاي درختان سرو ، كاج ، اقاقيا و... در پاركها و حاشيه خيابانهاي تهران ، درختان سيب ، گلابي ، گردو و... ميكاشتند نتيجه كار، روانه شدن صدها كودك و نوجوان به بيمارستان ها در اثر سقوط از درخت ميوه بوده ضمن اينكه چيدن ميوه ، شكستن شاخه ها و كندن برگها را نيز به دنبال خواهد داشت. لازم به توضيح است يكي از اصول انتخاب گونه در فضاي سبز و پارك ، عدم استفاده از درختان ميوه جهت جلوگيري از صدمات ناشي از سقوط كودكان از درختان ميباشد.
17-مقايسه خزان: درختان مثمر و گياهان زراعي با خاتمه زمان ميوه دهي ، دچار خزان تدريجي ميشوند چون گياه بيشتر انرژي خود را صرف ميوه نموده است و گياه با كمبود عناصر غذايي مواجه شده كه غالبا با تغيير رنگ برگها و زرد شدن آن و بعضا" ريزش آنها نمود پيدا ميكند ضمن اينكه گونه هاي زراعي داراي عمري كوتاه بوده و نياز دارد مجددا با صرف هزينه اي كاشته شوند.
18- مقايسه اكوسيستم: اگر اكوسيستم را بشناسيم و تعريف صحيحي از آن داشته باشيم هر اكوسيستم داراي عناصر گياهي و جانوري مخصوص بخود ميباشد بطوريكه اكوسيستم باغ و باغچه يك ويژگي خاص و عناصر خاص بخود دارد كه با اكوسيستم پارك و پارك جنگلي متفاوت ميباشد . وارد كردن يك عنصر غير به سيستم، باعث بروز تنش و اختلال در آن شده كه در دراز مدت باعث اضمحلال اكوسيستم ميشود.
19- مقايسه اثرات مخرب تغيير ژنتيك: امروزه علم ژنتيك در اصلاح گياهان و توليد ارقام جديد و پرمحصول و با كيفيت همانند ساير رشته هاي علوم بيولوژي ، پيشرفت هاي چشمگيري داشته آيا اين پيشرفت آثار تخريب ي داشته است؟
20- مقايسه سهولت تكثير: خوشبختانه با گسترش علم ژنتيك و دانش روز علوم گياهي و باغباني ، بسياري از گياهان به آساني و با هزينه بسيار كم در سطح انبوه از طريق ريز زديادي و ساير روش ها قابل تكثير ميباشند و هيچ تفاوتي بين گياهان مثمر و غير مثمر نيست بعلاوه گياهان مثمري كه محصول خوب و فراوان توليد ميكنند غالبا هيبريد بوده و از نظر توليد بذر مادري نياز به تخصص و هزينه زياد دارد كه در مورد گياهان غير مثمر كمتر با آن مواجه هستيم.
در پايان نامه در بخش پيشنهادات به مواردي اشاره شده است كه از نظر علمي و فني هيچ جايگاهي ندارد و با اصول علمي كه در اين خصوص تعريف شده اند كاملا مغاير ميباشد.
در پيوست نامه نيز بعضا" از كارشناسان مختلف نقل قولهايي شده است كه در مقايسه صورت گرفته با اصل منبع ، ضد و نقيض هايي مشاهده ميشود بطور مثال به نقل از مهندس خوشنويس ، عمر درختكاري با بعضي از گونه هاي بومي را به 500 هزار سال نسبت داده اند كه خود نشان از ميزان دقت و پشتوانه علمي پروپوزال دارد !
با عنايت به مطالبي كه ذكر آن رفت ملاحظه ميشود اين گونه تفكرات هيچ جايگاه بررسي و اجرا نداشته و جزء اتلاف وقت گرانبها مسئولين مملكتي و محققين هيچ دستاوردي را به ارمغان نخواهد داشت .
هاشم كنشلو - عضو هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگلها و مراتع كشور - 18/1/1387
این تارنما، سخنگاه رسمي يك تشكل علمي پژوهشي است كه وارد سیزدهمين سال حيات خود شده و میکوشد تا هم دیدگاههای اعضای هیأت علمي شاغل در بخش تحقيقات منابع طبيعي را بازگو كند و هم تعاملي سازنده و افزاينده با ديگر دلسوزان و صاحبنظران اين حوزه برقرار سازد. چنين است كه پيشاپيش دست همهي عزيزاني كه در اين مهم به ياري طبيعت ناب سرزمين مادري بشتابند، ميفشاريم و از ديدگاهها و مقالات ارساليشان استفاده كرده، در صورت تمايل به نام خودشان منتشر خواهيم كرد.