تارنماي انجمن اعضاي هيأت علمي

صنعت سدسازی با همه مزیت ها و معایب سد سازی

بنا به متون تاریخی سد سازی از سابقه چند  هزار ساله برخوردار است و طبق لوح های بدست آمده درشوش ، سلاطین  ایلامی در حدود 2000 سال قبل از میلاد مسیح به سد بندی بر روی رودخانه ها مبادرت کرده بودند.    در نواحی بین النهرین یا میان رودان ، مصر و چین حافظه تاریخ سدهای  متعددی را در خود ثبت کرده است.

سد سازی مدرن در جهان از اغاز قرن بیستم شروع شد و بسرعت پیشرفت کرد. سدهای اروپایی تا جنگ دوم جهانی بیشتر در نواحی کوهستانی آلپ برای تولید انرژی و آب شهری ساخته شدند.

آثار سدهای  ساخته شده در ایران  قبل از اسلام تا کنون هنوز در نقاط مختلف کشور دیده می شود و سد سازی مدرن در ایران بر می گردد به دوره رضاشاه پهلوی در خوزستان که پس از یک وقفه طولانی دوباره ازاواخر دهه 1330 با احداث سدهای مخزنی مانند کرج و سفیدرود و دزتوسط طراحان و پیمانکاران خارجی،  فصل سدسازی جدید آغاز می شود .
خوشبختانه مهندسین ایرانی خیلی سریع جای خود را در میان طراحان و سازندگان سد در جهان باز کردند، بطوریکه در دهه های اخیر سدهای مخزنی بزرگی توسط  مهندسین ایرانی طراحی ، اجرا و به بهره برداری رسیده است.

* * * * *

افزایش جمعیت  سبب شد تا بیشتر کشورهای جهان برای تامین نیازهای فزاینده آب به سد سازی روی آورند، بطوریکه از 1930 تا 1970 احداث سدهای بزرگ تجلی توسعه و پیشرفت افتصادی و نمادی از تجددگرایی و توان بشر در کنترل طبیعت شناخته می شد، بطوریکه روزی 2 تا 3 سد در یکی از نقاط دنیا به بهره برداری می رسید.
مزایای عمده سدهای مخزنی برای جوامع مختلف تا سال 2000 میلادی بشرح زیر خلاصه می شود  :
• 90  در صد برق مصرفی  24 کشور جهان برق آبی است.
• در صد قابل ملاحظه ای از برق مصرفی بسیاری کشورهای جهان برق آبی است
• نیمی از سدهای بزرگ برای مقاصد کشاورزی است
• 12 تا 16 در صد مواد غذایی محصول سدها است
• سدهای 75 کشور جهان برای مقاصد کنترل سیلاب ساخته شده است
• 30 تا 40 در صد از 277 میلیون هکتار اراضی آبی جهان به سدهای بزرگ وابسته اند.
• جمع آوری سیلابهای فصلی مناطق خشک و کم باران رونق بخش زندگی ساکنین محروم منطقه است
به همین مناسبت تا سال 2005 میلادی  نزدیک 52400 سد در پاسخ به انرژی و نیاز آب کشاورزی  بشرح زیر در جهان ساخته شد :
كشور   تعداد سد بزرگ
چين  32000
آمريكا  9265
هند  4636
ژاپن  2675
اسپانيا  1267
كانادا  793
كره جنوبي 1205
تركيه  625
برزيل  635
فرانسه  597
ديگران  7372
تنها در آمریکا بیش از 76000 سد کوچک و بزرگ ساخته شده که حدود 9265 واحد آن سد های بزرگ است.
در ایران نیز تعداد  حدود 300 سد گزارش شده است.

از دهه 1980 زمزمه مخالفت با سد و سد سازی از طرف کارشناسان اجتماعی و محیط زیستی شروع شد، بخصوص که تا آن زمان مطالعات اجتماعی و زیست محیطی درمجموعه مطالعات مهندسی سدها جایگاهی نداشت.
بهمین مناسبت در آوریل 1997 از طرف بانک چهانی نماینگان نفع بران و صاحبنظران گوناگون به سویس دعوت شدند تا در باره سدها گفتگو کنند.
نتیجه گرد همایی ، تشکیل   " کمیته جهانی سدها "  بود با دستور کار:

• مروری بر اثرات احداث سدهای بزرگ و بر رسی گزینه های جانشین توسعه منابع آب و انرژی
• تدوین خط مشی ها، استانداردها و ضوایط جهانی برای مقاصد طراحی، ارزیابی، اجرا و بهره برداری و سرانجام از کار انداختن سدها
گزارش نهایی کمیته در نوامبر 2000 منتشر شد و انبوهی از نظرات مخالف و موافق را تا امروز بدنبال خود داشته است.

با توضیحات فوق بر می گردیم به مطالعات کمیته جهانی سدها.
مهمترین نتایج بررسی سیستماتیک کمیته سدهای بزرگ که روی 153 سد در 52 کشور از فاره های مختلف صورت گرفت،  حاکی از این است که :
1. عملکرد تعداد قابل ملاحظه ای از سد های بزرگ کمتر از اهداف طراحی آنها بوده است
2. اغلب سدها از 2 تا 10 سال تاخیر در اتمام داشتند و در نتیجه گرانتر تمام شدند
3. قیمت تمام شده 81 سد ارزیابی شده 56 در صد از برآورد طراحی بیشتر شده
4. شبکه های آبیاری زیر سدها عموما به اهداف طراحی دست نیافتند
5. ارزیابی سدهای تامین آب شهری نشان داد که 25 در صد از 29 سد ارزیابی شده  50 در صد زیر ظرفیت طراحی عمل کردند و 25 در صد بیش از ظرفیت طراحی از خود قابلیت نشان دادند که البته 25 در صد دوم از جمله سدهای چند منظوره بودند
6. در مورد سدهای کنترل سیلاب،  نتایج بجز مواردی بقیه رضایت بخش بود
7. از نظر تولید برق ، سدها خیلی به اهداف طراحی نزدیک بودند و نتایج رضایت بخشی بدست دادند
8. حتی سدهای بعد از 1990 و قبل از 2000  نیز نتایج منفی زیست محیطی  داشته اند
در پی بررسی های کارشناسان محیط زیست و سایر متخصصین روی نتایج مطالعات کمیته سدها بشرحی که آمد، در اینجا می توان مهمترین آثارکلی و منفی سد ها که از دهه 1990 مورد توجه قرار گرفت را بشرح زیر خلاصه کرد :
1. چند پاره شدن رودخانه ها یی که  چندین سد در مسیر دارند.
2. دگرگونی زیست محیطی پیکره رودخانه
3. اشباع اراضی پایین دست سدها
4. تبخیر بیشتر از سطح دریاچه سدها
5. در مواردی اثرات منفی روی تغذیه آبخوانها
6.  آواره گی و جابجایی اجباری ده ها میلیون نفر
7. ممانعت مهاجرت ماهیان و سایر آبزیان
8. ایجاد تغییر در جریان طبیعی رودخانه
9.  تجمع رسوبات و مواد غذایی در مخازن سدها، پایین دست از دسترسی به آنها محروم می شود
تخریب سدها
جنبش تخریب سدها در آمریکا سالهاست آغاز شده و ارقام مختلف گزارش ها حاکی است که  تا سال 2007  بیش از 650 سد تخریب شده است.
در مسیر رودخانه بزرگ ایالت ماین سدهای ساخته شده سبب انقراض نسل ماهی آزاد آتلانتیک می  شدند که پس از تخریب سد ادوارد در 1999 از آن پس وضع ماهی ها بهتر شد.
قرار است در سال 2009 دو سد روی رودخانه دیگری تخریب شود که یکی از این دو سد با 70 متر ارتفاع بلند ترین سدی است که در آمریکا تخریب می شود.

با آنچه در باره مزایا و معایب سدها به اجمال و فشرده بیان شد، سوال اینست که در ایران چه باید کرد؟؟؟؟؟
تحلیل سد  و سد سازی از منظر سازه ای، فنی، هیدرولیکی  ، طراحی می تواند انتزاعی و تجریدی صورت گیرد ولی از منظر اجتماعی و کلی نمی توان با آن انتزاعی برخورد کرد، بلکه  باید در بستر وسیعتری که سایر مقوله های مرتبط  مانند جمعیت ، انرژی، غذا ، محیط زیست و نظایر آنها را در بر می گیرد ، بررسی نمود.
در تحلیل های فنی سد بر شانه های کوه می نشیند و مطالعات ژئوتکنیک و مکانیک خاک پاسخ پایداری آن را می دهد.  اما در تحلیل اجتماعی و افتصادی سد،  متغیر های بیشتری دخالت می کند ، زیرا سد بر شانه های مردم و طبیعت می نشیند و این هر دو باید تحمل سنگینی آن را داشته باشند.

مهمترین متغییر های اثرگذار بر سیاست های سدسازی عبارتند از :
-  دسترسی به آب برای همه افراد
- جمعیت و روند افزایش آن
- الگوی مصرف آب
- الگوی مصرف غذا
- پایداری منابع زیست محیطی
- حفاظت اراضی کشاورزی و ممانعت از فرسایش خاک و مدفون شدن در توسعه شهرها
وضعیت آب در جهان رو به وخامت گذارده است، زیرا :
• جمعیت جهان سالی حدود 75 میلیون نفر زیاد می شود،
• الگوی مصرف آب با ارتقای سطح زندگی ، در حال ترقی است،
• آبهای زیرزمینی رو به نقصان گذارده
• کیفیت آبها رو به کاهش می رود
• استحصال آب بیشتر با محدودیت روبرو شده – 43000 کیلومتر مکعب تجدید شونده و 38000 کیلومتر مکعب برداشت – 26600 کشاورزی – 7600 صنعت و 3800 شهری و بهداشت
• سرانه جهان در 1950 بود 17200 و در 2008 شد 6400 و در 2025 می شود 4700
• در جهانی که 2/2 محروم از بهداشت و 2/1 محروم از آب سالم داریم

بهمین جهت مدیریت آب اهمیت ویزه ای پیدا کرده و چند سالی است که از مدیریت بهم پیوسته و مشارکتی سخن می رود،  زیرا نگرش به آب در دهه های اخیر همواره در تغییر بوده :

• آب موهبت الهی ، مجانی  و فراوان

• آب یک منبع محدود

• آب یک کالای اقتصادی     و       در عین حال  حق مسلم هر انسان اعم از فقیر یا غنی

حال می پردازیم به اقلیم و آب در ایران

• ایران با قرار گرفتن در کمر بند خشک و نیمه خشک جهان ، کشوری خشک و بری شناخته می شود که 67 در صد آن کوهستان و کویر است.
• بطور متوسط 250 میلی متر بارندگی دارد که از 30 در صد متوسط بارندگی جهان کمتر است
• از 130 میلیارد متر مکعب آبهای تجدید شونده آن 30 در صد در 5 در صد مساحت کشور و 70 در صد بقیه در 95 در صد کشور جاری است
• بارندگی کشور برخلاف نواحی سبز و جنگلی جهان در ماههای آذر تا اواسط فروردین که نیاز آبی گیاهان و محصولات کشاورزی اندک است می بارد و در زمانی که گیاهان به آب نیاز دارند بر عکس نواحی سبز جهان بارندگی صفر است

•  سرانه ایران با 16 میلیون نفر بود 8125  - با 36 میلیون نفر شد 3600 – و حالا 1800 و در 1400 با 100 میلیون می شود 1300

* * * * *

با این اقلیم و با این منابع آب،  ایران از گذشته های دور چند هزار ساله  برای مبارزه با گرسنگی و قحطی نیازمند آبیاری مصنوعی بوده  ، و بهمین علت از پیشتازان سدسازی جهان شناخته شده است.
کوروش کبیر در کتیبه معروف خود از خداوند متعال 3 درخواست می کند، حفظ کشور در مقابل خشکسالی ، دروغ و دشمن .
امروز جهان علاوه بر آب با بحران غذا هم روبرو است :
• هم جمعیت زیاد می شود
•  همه زمینها بزیر کشت رفته اند و زمین بیشتری وجود ندارد
•  آبهای زیر زمینی کاهش پیدا کرده اند
•  زمینهای کشاورزی با خطرات فرسایش و بیابان زایی روبرو هستند
•  با رشد فزاینده اقتصاد کاذب جهانی و اضافه شدن بر جمعیت طبقه متوسط جهان، الگوهای مصرف  منابع ضایع کن غربی جایگزین الگوهای سنتی می شود

لذا دسترسی کشورهای در حال توسعه به بازار های غله جهان روزبروز دشوارتر می شود ، بطوریکه پیش بینی می شود روزی فرا رسد که غله ای برای فروش در بازار نباشد.

با سیمایی که از بحران آب در ایران ، بحران غذا در جهان و به تبع آن در ایران و رشد جمعیت ترسیم شد می بینیم که :

سد سازی هم می تواند رحمت باشد و هم می تواند لعنت
نلسون ماندلا رئیس جمهور پیشین آفریقای جنوبی در سخنرانی اختتامیه گزارش کمیته جهانی سد ها بطور رسا چنین گفت:
مشکل سدها نیست، مشکل تشنگی است، مشکل خاموشی روستاهاست. کلبه های روستائیان بدون روشنایی، بدون آب آشامیدنی و بدون بهداشت است. دوران جمع آوری و حمل آب با دست سپری شده است.

سخن آخر اینست :
سد سازی آخرین گزینه است، یعنی زمانی باید اقدام به سد سازی کرد که هیچ گزینه بهتری وجود نداشته باشد. در این هنگام است که باید کلیه استانداردهای تعریف شده بین المللی رعایت شود