سبزي و صيفي, شفا يا بيماري؟
تریبون آزاد - ۶
سبزي و صيفي بخش عمدهاي از سبد غذايي انسان بخصوص ما ايرانيان است كه بيشتر ويتامينها و ساير نيازمنديهاي بدن را تأ مين ميكند. سبزي آذينبخش سفرهها و صيفي صفابخش روح و كاهندة عطش درون در گرماي آزار دهندة تابستان هستند. الياف سبزي و صيفي ملين مزاج و ويتا مينهاي آن شفابخش جان ميباشند. حكيمان گذشته و پزشكان امروز همه بر مصرف بهينه و متنوع آنها تأكيد مينمايند و مصرف آن را موجب پيشگيري بسياري از كمبودهاي بدن, رافع بسياري از دردها و جلوگيريكنندة آلام گوناگون ميدانند.
جمعيت چندين ميليوني تهران روزانه هزاران تن سبزي و صيفي مصرف مينمايند. قسمت اعظم اين محصولات از حدود 16000 هكتار اراضي حاصلخيز جنوب شهر تهران و اطراف شهرري (شكل 1) توليد ميشود.
از طرف ديگر كلان شهر بزرگ تهران روزانه حجم بسيار عظيميزباله و دو الي سه ميليون مترمكعب آب (بجز آب فضاي سبز) را به صورت فاضلاب توليد ميكند.اين آبهاي آلوده يا بصورت فاضلاب سطحي (شكل 2) در جنوب تهران در كانالهاي فاضلاب جاري و يا با نفوذ در دل خاك طي ساليان متمادي آبهاي زيرزميني را آلوده كه از جهت شمال به جنوب در جريان است. فاضلاب آلوده مستقيماً و آبهاي زيرزميني آلوده با حفر چاه به مصارف گوناگون بخصوص آبياري محصولات كشاورزي از جمله سبزي و صيفيكاريهاي جنوب شهر تهران ميرسد. حتي گاهي اوقات زهآبهاي آلوده، بركهها و درياچههايي مانند درياچه عشقآباد (شكل 3) در جنوب شهرري را بوجود ميآورند كه حتي در آن ماهي نيز پرورش مييابد.
منابع آلاينده هوا و آبهاي سطحي و زيرزميني شهر تهران و جنوب آن از طريق الف) آلودگيهاي منازل به شكل زباله و فاضلاب, ب) آلودگيهاي بيمارستاني به شكل زباله و فاضلاب حاوي انواع مواد شيميايي و دارويي مضر و غير قابل تجزيه همچون انواع داروها، مواد پلاستيكي، فلزي و شبهفلزي و انواع آلودگيهاي ميكروبي و بيماريزا و پ) آلودگيهاي صنعتي حاصل از كارگاهها و كارخانههاي كوچك و بزرگ كه گروه بزرگي از آلايندهها را شامل ميشود، هستند. از آلايندههاي صنعتي بطور مثال انواع فلزات سنگين و سمي نظير سرب، جيوه، مس و … و تركيبات آنها، نيتراتها، سود سوزآور، انواع اسيدها مانند اسيد سولفوريك، مواد روغني، مواد نفتي و فراوردههاي پتروشيمي، انواع رنگها و دهها فرآورده مضر را ميتوان ذكر كرد.
كشاورزان جنوب تهران و شهرري كه سبزي و صيفي مهمترين محصول آنها است، زراعتهاي خود را با اين آبها مشروب مينمايند. سبزي و صيفي بطور معمول بصورت تازه و خام به مصرف انسان ميرسد. در نتيجه آلايندههاي ميكروبي ميتوانند بطور مستقيم وارد بدن انسان گردند. آلايندههاي غيرميكروبي كه حتي در اثر حرارت پخت غذا هم از بين نميروند ميتوانند موجب بسياري از بيماريهاي انسان باشند.
چه افرادي و يا ارگانهايي مسئول رسيدگي به اين موضوعات و رفع آنها هستند؟ مسئول سلامت انسانها و افراد جامعه كيست؟ كشاورزان زحمتكش كه در بسياري موارد آگاهي لازم را ندارند و خود نيز از قربانيان آن هستند (شكل 4)؟ يا مصرف كنندگان مظلوم كه در جريان چگونگي توليد اين محصولات سودمند ولي آلوده نيستند؟ اگر كشاورزان آگاه به مشكلات بخواهند با تغيير نظام توليد نوع محصول خود را تغيير دهند زيان و ضرر ناشي از آن را چگونه بايد تحمل نمايند؟ اين در حالي است كه جامعه سالانه ميلياردها ريال صرف هزينههاي درمان ناشي از ْآلودگيهاي زيست محيطي و مصرف محصولات آلوده مينمايد. اگر زيانهاي متاثر از كرخي، كاهش طول عمر و مرگ و مير، پژمردگي، خستگي و … ناشي از آلايندههاي زيست محيطي و پيامدهاي آنها بصورت از دست دادن فرصتهايي كه افراد خلاق و فهيم جامعه نتوانستهاند به اعتلا و پيشرفت جامعه كمك نمايند، را محاسبه و تبديل به پول نمايند، ارقام زيان ما چند ده برابر ميگردد.
راستي چه بايد كرد؟ آيا رسانهها (صدا و سيما، مطبوعات و افراد صاحب تريبونهاي عمومي) كه ركن چهارم نظام و چشم تيز بين جامعه هستند، نبايد اين گونه معضلات را ببيند و به جامعه هشدار و به مسئولين تذكر دهند؟ آيا محققين، دانشمندان و فرهيختگان كه مغز متفكر جامعه هستند، نبايد بهاين مشكلات بينديشند و راهحلهاي مناسبي ارائه و از مسئولين رفع آنها را بخواهند؟ مسئولين دستگاههاي اجرايي و نظارتي كه به نيابت و با راي مستقيم و غير مستقيم مردم مسئول اداره جامعه هستند چه وظيفه و مسئوليتي دارند؟
سازمان محيط زيست بايد به عنوان متولي و مسئول سلامت محيط زيست كشور اين مسائل را زير ذرهبين بگذارد و با همكاري وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي مشكلات و زيانهاي ناشي از مصرف اين گونه مواد آلوده را مشخص نمايد. سازمان مذكور با تكيه به قوانين موجود شهرداريها بخصوص شهرداري تهران، صاحبان حرف، كارخانهها و بيمارستانها را مجاب نمايد تا نه تنها آلودگيها را كاهش دهند، بلكه با احداث و نصب تصفيهخانهها، فاضلابها را تصفيه، زبالهها را بهطور مناسب معدوم و با استفاده از فيلترهاي مناسب آلودگيهاي هوا را كاهش داده و به حداقل برسانند.
شكل 1- حدود 16000 هكتار سبزي و صيفيكاري در جنوب شهر تهران
شكل 2- كانالهاي فاضلابهاي آلوده شهر تهران در جنوب آن
شكل 3- درياچه عشق آباد در جنوب شهرري، حاصل زهآب فاضلاب تهران
شکل ۴– عدم آگاهي بعضي از كارگران كشاورزي از آلودگيهاي فاضلابهاي شهر
وزارت جهاد كشاورزي با اعمال قانون و سياستهاي تشويقي و مشخض نمودن نظام توليد كشاورزي با عنايت به شرايط مختلف و استعداد اراضي كشتهاي جايگزين براي مناطق جنوب تهران را مشخص و كشاورزان را ملزم به رعايت آن نمايد. در منطقه مورد اشاره احتمالاً كشت و توسعه زراعتهايي نظير پنبه، صنوبر با دوره كشت كوتاه براي توليد نئوپان و غيره، انواع درختان و گياهان به ظاهر غير مثمر ولي كاهنده آلايندههاي هوا، آب و خاك ميتواند بهعنوان كشت جايگزين سبزي و صيفي كشت گردند. همچنين در حوزه وظايف دولت است كه زيان و ضرر احتمالي ناشي از تعويض كشت كشاورزان را از طريق وزارت جهاد كشاورزي جبران نمايد. شهرداري تهران نيز قادر خواهد بود با همكاري نزديكتر و وزارت جهاد كشاورزي در احداث و توسعه فضاي سبز تهران و اطراف آن از گونههاي كاهنده آلودگيهاي زيست محيطي نظير اكاليپتوسها بيشتر استفاده نمايد.
دكتر عباس قمري زارع و مهندس آناهيتا شريعت
اعضاي هيات علمي و كارشناس موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع
