تارنماي انجمن اعضاي هيأت علمي

 پنج هکتار بیابان، یک مگاوات انرژی

    همین چند روز قبل بود که عربستان سعودی به عنوان نخستین كشور نفت‌خیز و بزرگ‌ترین صادر کننده نفت جهان، اعلام كرد که قصد دارد در زمینه مهار و استحصال برق از انرژی خورشیدی، هم در منطقه پیشگام باشد و هم سرمایه‌گذاری بی‌سابقه‌ای را در این حوزه آغاز كند. كشوری كه هم‌اكنون نیز صاحب بیشترین دستگاه‌های آب‌شیرین‌كن خورشیدی است و با پشت سر گذاشتن آمریکا حدود ۲۴ درصد از بازار این فناوری را در اختیار دارد، امروز تصمیم گرفته تا با افزایش استفاده از کارمایه خورشیدی که مفت و ارزان بر سرزمین عریان سعودی تابیده می‌شود، مصرف سوخت‌های فسیلی خود را به پایین‌ترین حد ممکن برساند. فراموش نکنیم عربستان همان کشوری است که دولتمردان آن تا همین سه سال قبل زیر بار پیمان کیوتو نمی‌رفتند و می‌پنداشتند که الحاق به این پیمان برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، این کشور را که بزرگ‌ترین کشور صادر کننده نفت جهان است با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد. اما سرانجام سعودی‌ها باور‌های غلط خود را کنار گذاشتند و به کیوتو ملحق شدند. و امروز بعد از گذشت کمتر از سه سال از این واقعه، عربستان می‌رود تا جایگاه خود را به عنوان یکی از کشورهای پیشگام در مبارزه با گرم شدن زمین و تغییرات اقلیمی، به رخ دیگر کشورهای منطقه بکشاند. راستی چه چیزی باعث شده تا امروز این کشور که بیشترین ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد و در حالی که دانش و توان فنی متخصصان آن در ساخت نیروگاه‌های خورشیدی به یک‌دهم توان مهندسان ایرانی هم نمی‌رسد این چنین جسورانه در عرصه فناوری انرژی خورشیدی برای آینده نزدیک برنامه‌ریزی کند؟! اگر نگاهی به مزیت‌های انرژی خورشیدی در مقایسه با انرژی حاصل از سوخت‌های فسیلی بیندازیم به‌راحتی در می‌یابیم که چرا امروز جهان همه تلاش خود را به سمت فناوری خورشیدی به عنوان یکی از انرژی‌های نو و پاک معطوف ساخته است. قطع یقین این پرسش در ذهن بسیاری از ما شکل گرفته که چرا ایران با وجود بهره‌مندی از حداقل 300 روز آفتابی در سال همچنان ترجیح می‌دهد که انرژی برق خود را با هزینه‌های گزاف از نیروگاه‌های حرارتی و برقابی تهیه کند در حالی که استفاده از انرژی خورشیدی، هم بسیار کم‌هزینه‌تر است و هم از مصرف بی‌رویه سوخت‌های فسیلی جلوگیری می‌کند. این، نوع انرژی نه آلودگی زیست‌محیطی دارد و نه بهره‌گیری از آن نیاز به دانش دیگر کشورها، چراکه امروز به دست متخصصان توانمند ایرانی و با بهره‌گیری از دانش بومی و نیز تکنولوژی روز دنیا، انواع مختلف روش‌های بهره‌گیری از کارمایه خورشیدی در کشور به صورت پایلوت به بهره‌برداری رسیده ولی همچنان هیچیک از دولتمردانی که از 12-10 سال پیش تاکنون بر سر کار آمدند علاقه‌ای برای حمایت از این بخش نشان نداده‌اند!
نشستی که روز دوشنبه با حضور جمعی از اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و نیز مدیر دفتر انرژی خورشیدی سازمان انرژی‌های نو در محل باغ گیاه شناسی ایران برگزار شد در واقع تلاش کرد تا پاسخی درخور و شایسته به این پرسش‌ها دهد. هرچند شایسته‌تر این بود که وزیر نیرو در این جمع حاضر می‌شد و در این‌باره پاسخ می‌داد اما در عمل اینگونه نشد. به هر حال تعامل کارشناسی متخصصان منابع طبیعی( به ویژه در حوزه بیابان) و نیز متخصصان دفتر انرژی خورشیدی در وزارت نیرو این نوید را دادند که اگر حمایت شایسته‌ای از سوی دولت در این بخش صورت گیرد، دیگر روزهایی را شاهد نخواهیم بود که با بروز اولین نمایه‌های خشکسالی در کشور «کاسه چه کنم؟» در دست‌گیریم که حالا با کمبود آب و برق و قطعی و جیره‌بندی چه کنیم. ضمن اینکه بزرگ‌ترین کارکرد انرژی خورشیدی این است که کشور را از آلودگی‌های روزافزون زیست‌محیطی همچون آلودگی منابع آب و خاک و نیز آلودگی صوتی و آلودگی هوا نجات خواهد داد و دیگر روزهایی را شاهد نخواهیم بود که به هر قیمتی ولو تخریب امن‌ترین زیستگاه‌های کشور همچون پناهگاه حیات وحش کیامکی، با احداث سد، اراضی زیادی را زیر آب ببریم که بعد نیروگاهی عظیم و پرآلاینده در قلب منطقه‌ای که آخرین بازمانده‌های قوچ و میش ارمنی را در خود جای داده احداث کنیم تا نهایتا بخشی از برق کشور را تامین کنیم! چراکه به‌راحتی و بدون هیچ‌گونه آلودگی و هزینه‌های گزاف و سرسام‌آوری می‌توان پشت بام خانه‌های ایران و بیابان‌ها را به نیروگاهی بی‌خطر، دوستدار محیط زیست و با صرفه اقتصادی تبدیل کرد و در عمل ثابت کرد که شکوفایی و نوآوری در سالی که به این نام نامیده شده، چیزی جز این نیست که این موهبت را که به رایگان در اختیار ماست (همچون بسیاری از کشورهای اروپایی که امروز بخش عظیمی از برق خود را از انرژی خورشیدی تامین می‌کنند) به ساده‌ترین شکل ممکن به برق تبدیل کنیم.
انرژی کل جهان در بیابان‌های ایران
«یادمان باشد، فقط یك‌سوم از پهنه كشور كه اغلب نقاط آن بیابانی است، چنانچه به سلول‌های فتوولتائیك مجهز شود، می‌تواند نیاز سالانه انرژی كل جهان را تامین کند. پس چرا كشور ما در قلمرو استحصال برق از انرژی خورشیدی همچنان می‌لنگد؟». محمد درویش، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع و کارشناس امور بیابان با این مقدمه سعی می‌کند دولتمردان را از سرمایه عظیمی که در بیابان‌های کشور خوابیده آگاه کند. او به کارگزاران می‌گوید: زمانی بود که بیابان‌ها را قهر طبیعت می‌دانستند و هنوز هم در ایران این تفکر وجود دارد که بیابان‌ها بزرگ‌ترین بدشانسی ما ایرانیان بوده و از این رو همیشه در صدد بودیم تا به هر قیمتی شده بیابان‌ها را سبز کنیم اما نتایج تحقیقات برنامه راهبردی بیابان‌های کشور نشان داد که وقت آن رسیده تا دیدگاه غلط خود را نسبت به این اکوسیستم‌ها تغییر دهیم چراکه بزرگ‌ترین دخایر انرژی کشور به شكل باد و خورشید در بیابان‌ها موجود است و استحصال برق از آنها می‌تواند کشور را از بلای رشد بی‌رویه سوخت‌های فسیلی نجات دهد.
درویش که یکی از پژوهشگران صاحب‌نام در حوزه تحقیقات بیابان است در این نشست همچنین گفت: بشر از ابتدای پیدایش تا سال 1852 میلادی همان‌قدر انرژی مصرف كرده (12 هزار تریلیون كیلو وات ساعت) كه در طول یك‌صد سال پس از آن به مصرف رسانده است! از سوی دیگر پیش‌بینی می‌شود در فاصله یك‌صد سال بعدی، كه اینك 56 سال از آن طی شده، مصرف انرژی با یك‌هزار درصد رشد به 120 هزار تریلیون كیلو وات ساعت برسد. این در حالی است که در كویر مركزی ایران از ۱‎/۵ هكتار زمین، در هر ساعت می‌توان یك مگاوات انرژی برداشت كرد و تحقیقات نشان می‌دهد که مناسب‌ترین مناطق برای احداث نیروگاه حرارتی خورشیدی واقع در جنوب و مركز كشور شامل استان‌های یزد، فارس، اصفهان و كرمان است.
وی افزود: مطابق هدفی كه در سند چشم‌انداز 20 ساله برای خود تعریف كرده‌ایم، راهبرد تعامل سازنده در حوزه صنعت نفت، در قالب مفهوم امنیت انرژی تبلور پیدا می‌كند؛ امنیتی كه یكی از تضمین‌های حصول به آن، سرمایه‌گذاری درخور برای كشف و استحصال دیگر گزینه‌های جایگزین در حوزه انرژی‌های نو، به ویژه خورشید، باد و زمین‌گرمایی است.
به گفته وی، هم‌اکنون مصرف انرژی در ایران برابر با مصرف انرژی در كشوری با جمعیت ۷۵۰ میلیون نفر است. وی تاکید کرد: چنانچه مصرف انواع انرژی در كشور مدیریت نشود، مصرف معادل نفت خام انرژی به رقم غیر‌قابل تصور 5/23 میلیون بشكه در روز در سال 1403 می‌رسد. این در حالی است كه براساس سند چشم‌انداز 20 ساله، باید هر‌سال معادل 1/4 میلیون بشكه نفت خام در مصرف انرژی كشور كاهش دهیم كه تا پایان سال 1403میزان مصرف انرژی كشور معادل 6/8 میلیون بشكه در روز برسد. مطابق با آمارهای موجود، میزان مصرف انرژی در ایران در حال حاضر معادل 6/4 میلیون بشكه نفت خام در روز است كه این میزان بسیار بیشتر از استانداردهای مصرف انرژی در دنیاست. این روند نگران‌كننده و شتاب‌آلود، ضرورت حركت به سوی واقعی كردن قیمت‌های حامل‌های انرژی را بیش از پیش ثابت می‌كند؛ رخدادی كه در صورت وقوع، به خودی خود پژوهش در حوزه كاربست انرژی‌های نو را اقتصادی و منطقی می‌نمایاند.
این کارشناس در ادامه خاطرنشان می‌سازد: یارانه انرژی هر فرد ایرانی در سال ۸۵ معادل ۵۴۳ هزار تومان بوده است كه با احتساب رشد سالانه این سرانه در سال86 به حدود ۷۰۰هزار تومان افزایش یافته است. مقدار كل یارانه انرژی هزینه شده در اقتصاد ایران در سال ۸۵ معادل 6/931‌ میلیون بشكه نفت خام بوده‌ است كه نسبت به سال84 حدود 9/8 درصد رشد داشته ‌است. بر پایه رشد 8 درصدی مصرف انرژی در سال86 (بیش از پنج برابر متوسط رشد مصرف جهانی) و احتساب متوسط نفت خام ایران به قیمت 70 دلار در همین سال، متوسط یارانه انرژی هر فرد ایرانی در سال گذشته حدود 700هزار تومان بوده ‌است؛ رقمی كه در سال جاری می‌تواند به حدود یك میلیون و چهارصد هزار تومان افزایش یابد. یعنی ارزش تقریبی انرژی مصرفی در كشور از حدود 47 میلیارد و 500 میلیون دلار در سال 1385 به مرز یك‌صد میلیارد دلار در سال جاری نزدیك می‌شود. بنابراین فقط كافی است یك درصد از این رقم را در بخش استحصال انرژی‌های نو سرمایه‌گذاری كنیم و چالش به‌وجود آمده را به فرصت بدل ‌سازیم.
شایان توجه آنكه مجموع سرمایه‌گذاری در بخش انرژی‌های نو در سال ۲۰۰۵ در سطح جهان ۳۸ میلیارد دلار بوده است. این در حالی است که به گفته پیمان کنعان، مدیر دفتر انرژی خورشیدی در سازمان انرژی‌های نو، بودجه امسال این دفتر تنها یک تا دومیلیارد تومان تعیین شده است. کافی است این نکته را در نظر داشته باشیم که چین با شش میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش انرژی‌های نو فقط در سال 2005، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار در این زمینه در جهان بوده است.
کنعان یادآور می‌شود: «هم‌اکنون با تلاش متخصصان ایرانی نخستین نیروگاه خورشیدی ایران و سومین نیروگاه خورشیدی جهان در شیراز با ظرفیت تولید 250 کیلوات برق به صورت نمونه ایجاد شده است.» او در بخشی از سخنان خود به تلاش سه ساله این دفتر برای متقاعد کردن حتی کارشناسان این سازمان برای ایجاد این نیروگاه سخن گفت و اینکه تقریبا هیچ‌کس باور نمی‌کرد که ایران بتواند با تجهیزات داخلی چنین نیروگاهی را احداث کند، به طوری‌که شگفتی کارشناسان آلمانی را در جریان بازدید از این نیروگاه برانگیخت.
مدیر دفتر انرژی خورشیدی، با ارائه تصاویری از آخرین اقدامات صورت‌گرفته در بخش استحصال برق از انرژی خورشیدی در جهان و نیز راه‌اندازی نمونه‌های پایلوت از انواع سیستم‌های فتوولتائیک در ایران خاطرنشان ساخت: در کشور آلمان که 30 درصد از انرژی خود را از انرژی خورشیدی تامین می‌کند در سال 2007 نسبت به 2006، حدود 5/6 درصد در مصرف سوخت‌های فسیلی کاهش ایجاد شد که تماما در نتیجه استحصال برق از انرژی خورشیدی بود در حالی که در ایران، ما در سال 2007 نسبت به سال 2006 حدود 2/4 درصد افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی را داشتیم. کنعان با ذکر این نکته که توان فنی ایران برای تبدیل شدن به یکی از کشورهای تولید کننده برق از انرژی خورشیدی به قدر کافی مهیا است، به ضرورت مدیریت درست در این بخش تاکید کرد.
فناوری فتوولتائیک یا استفاده از الکتریسیته حاصل از نور خورشید بازاری است چند میلیارد دلاری در بیابان‌های ایران؛ بازاری که هم می‌تواند خیل عظیم جویندگان کار را به خود مشغول سازد و هم وابستگی کشور را به مصرف بی‌رویه سوخت‌های فسیلی کاهش دهد و هم اینکه ایران را به یکی از کشورهای صادر کننده برق در جهان تبدیل کند. و بالاخره اینکه می‌توان به این وسیله طبیعت ایران را از بلای آلودگی‌های روزافزون ناشی از مصرف بی‌رویه سوخت‌های فسیلی نجات داد و ذخایر ارزشمند نفت و گاز را برای آیندگان حفظ کرد.