تارنماي انجمن اعضاي هيأت علمي

تاملی بر سخنرانی های انجام شده در همایش صنعت سدسازی

چهارمین همایش فصلی انجمن اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور با عنوان «چالش های صنعت سد سازی با تاکید بر اثرات متقابل آن بر منابع طبیعی کشور» در تاريخ 20/6/87 در محل سالن اجتماعات موسسه و با حضور جمع قابل توجهي از دانشجويان، مديران، پژوهشگران و كارشناسان علاقه‌مند به موضوع، نمايندگاني از تشكل‌هاي مردم‌نهاد و حضور چند خبرنگار از جرايد، برگزار شد. اولين سخنران مهندس احمد آل ياسين بود. كارشناس با سابقه منابع آب و ايراني علاقمندي كه براي حضور در اين جمع از فلوريداي آمريكا راهي ايران شده بود. عصاره سخنراني مهندس آل ياسين كه با مروري كوتاه به تاريخچه سدهاي دنيا و ايران آغاز شد اين بود كه؛ در زمينه احداث سد ما با متغيرهاي متضادي روبرو هستيم و بايد همه جوانب آن را در نظر بگيريم از جمله اين متغيرها مي توان به :

-  دسترسي آب براي همه،   جمعيت و روند افزايشي آن،    الگوي مصرف آب و غذا،    حفاظت از اراضي كشاورزي و جلوگيري از فرسايش خاك،  مسايل زيست محيطي،    انرژي ، توسعه و .... اشاره كرد كه پس از  بررسي همه جوانب مي توان سدسازي را بعنوان آخرين گزينه پيشنهاد كرد

دومين سخنران سركار خانم فاطمه ظفرنژاد بود كه ايشان نيز از كارشناسان باسابقه منابع آب كشور است. نامبرده در سخنراني خود با اشاره به سه ماده از قانون اساسي ايران در مورد منابع طبيعي و محيط زيست و ذكري از ماده و تبصره هاي دستور كار 21 به كاستي هاي موجود براي ارزيابي سدهاي موجود و راستي آزمايي آنها پرداخت و ضمن انتقاد شديد از سدسازي و  اشاره به نمونه هايي از سدهايي كه نبايد احداث مي شد، راه و روشهاي ديگري از جمله بالابردن راندمان آبياري را به جاي احداث سد پيشنهاد كردند. ايشان در هنگام سئوال و جواب حتي به سدهاي بزرگ احداثي از جمله كارون و كرخه به دليل تبخير زيادشان نيز اشاره كردند. به هر حال به نظر بنده هر دو سخنراني در نوع خود ارزشمند و بسيار خوب بود مخصوصا نظرات مهندس آل ياسين اين كارشناس كاركشته آب نشان از پختگي و تسلط بيشتر ايشان به شرايط اجتماعي ايران داشت اما در ارتباط با نقد و نظر خانم ظفر نژاد جا داشت كه از طرف مقابل يعني وزارت نيرو  كسي در اين جلسه حضور مي داشت شايد انتقاد برخي از حاضران را براي اطلاع رساني اين همايش بايد از همين منظر وارد دانست. انتقاد خانم ظفرنژاد در باره سدهاي البرز و تجن و برخي مناطق كه در سخنراني خود نام بردند پذيرفتني است اما نبايد به همه سدهاي ايران از همين زاويه نگاه كرد.

مسلما كاستي هايي در اين زمينه بوده و هست متاسفانه در سالهاي اخير مسايل زيست محيطي در ارتباط با احداث برخي از سدها نيز كم رنگ ديده شده است اما همانطور كه مهندس آل ياسين گفت در ارتباط با احداث سدها بايد تمام جنبه ها را در نظر گرفت و نمي توان به مردم گفت آب ننوش! يا اگر بنا براين بود كه چون حجم قابل توجهي از آب سدهاي احداثي بر روي كرخه و كارون تبخير مي شوند نبايد اين سدها ساخته مي شد بايد گفت اگر همين سدها نبودند اين آب به كجا سرازير مي شد. وضعيت سيلابهاي با دبي 4000 متر مكعب بر ثانيه اين رودخانه ها چه بلايي بر سر مردم اهواز و شوشتر و ساير شهرهاي مسير مي آورد. مسلما حرف خانم ظفر نژاد در مورد بالابردن راندمان آبياري حرف دل ما هم هست مگر تاكنون كم گفته شده است كه به جاي احداث برخي از سدها راندمان آبياري و يا راندمان توليد محصول به ازاي واحد آب را بالا ببريد اما چگونه؟ در اين مورد مخصوصا با وضعيت مديريتي حاكم بر كشور بايد راه حل عملي ارايه كرد . همانطور كه اكثر نخبگان اقتصادي و سياسي در راستاي تحولات اقتصادي اتفاق نظر دارند اما چگونگي اجراي آن را مهم مي دانند. بياد دارم سالها پيش در زمان نخست وزيري مير حسين موسوي طرح پوشش انهار مطرح بود مسلما انجام آن طرح، كمك زيادي به راندمان آبياري مي كرد اما مسايل و مشكلاتي كه در برحه هايي از زمان براي كشور بوجود آمد و هر آن بوجود مي آيد بسياري از كارها را تحت الشعاع قرار داده و مي دهد. مگر ما متخصصان آبخيزداري كم گفته ايم در حوضه آبخيز هر سدي اول بايد عمليات آبخيزداري انجام شود. اما حقيقتا بايد گفت با وضعيت اعتباري و نيروي انساني موجود بايد چند سال و حتي چند دهسال منتظر ماند تا عمليات آبخيزداري آن حوضه آبخيز تمام شود و يا با تمام كارهايي كه براي آبخوانداري انجام شده است تا بحال چند متر و يا چند سانتي متر توانسته ايم از افت سفره هاي آب بكاهيم. اشاره به اين موارد كه درد و رنج حاكم بر مديريت نايكپارچه آب و خاك كشور را نشان مي دهد براي اين است كه دست كم بدانیم در کجا زندگی می کنیم و شرایط اجتماعی و سیاسی ما چگونه است. نه آنقدر دست روی دست بگذاریم تا راندمان آبياري دو برابر شود و بر عکس نه آنقدر هم بی گدار به آب بزنیم که برای احداث یک سد آنهم در دل جنگل با بارندگی مکفی هزاران درخت را قطع و اکوسیستم آن ناحیه را بهم بریزیم چرا که یک مزیت مهم جنگل حفظ آب (و خاک) است اصلا جنگل خود نقش یک سد را بازی می کند آنچنانكه در آمريكا ارزش سالانه جنگل هاي دولتي از لحاظ ذخيره آب 300 ميليون دلار ولي از محل فروش چوب سالانه فقط 23 ميليون برآورد شده است از این روست که گفته می شود مکانیابی درست سد یک اصل مهم و اساسی در سد سازی است به هر حال اين نوشته ابدا تاييدي بر تخريبات اخير زيست محيطي و ميراث فرهنگي براي احداث سدها نمي باشد بلكه جهت يادآوري عزيزاني است كه گاهي اوقات در دام افراط و تقريط مسئله گرفتار می شوند و از نگاه كلي و همه جانبه به مسايل كشور انهم در زمانه حاضر غافل مي مانند.

دکتر محمد خسروشاهی

شرح جلسه‌ی چهارشنبه 20 شهریور 1387 که درباره‌ی سد بسازیم و درخت را در روز درختکاری بکاریم وجنگل‌ها را ریشه کن کنیم بهتر است یا ثروت و اینها بود بدین شرح می‌باشد:

هنگام ورود به سالن جنگل‌ها، واقع در آخر پیکان‌شهر، یک عالمه کدو حلوایی توجهم را به خود جلب کرد. کدو حلوایی‌های بزرگ خیلی بزرگ! خیلی زیبا بودند، من را به یاد قصه‌ی کدو قلقله زن انداخت. کدو قلقله زن که خاله پیرزن تویش قایم شد و قل خورد و قل خورد و قل خورد و از جلوی شیر و پلنگ و گرگ گذشت. از همان بدو ورود به سالن کدوها من را بردند به سرزمین خیالهایم. آنجاکه همه‌ی آرزوهایم برآورده می‌شود. فکر کردم خدا کند یک روز خیلی خیلی خیلی پولدار بشوم و یک مزرعه‌ی خیلی خیلی بزرگ داشته باشم و هر سال تویش کدو بکارم و کدو‌ها را هدیه کنم به لفورکی‌هایی که هنوز سر تپه‌های سبز زندگی می‌کنند، تا اگر خواستند از روی سد عبور کنند و کسی سر راهشان را گرفت، توی کدو بروند و قل بخورند و قل بخورند و قل بخورند، ... بگذریم، وارد سالن شدیم. سالنش خیلی نو بود و خیلی خنک. نشستیم، و سخنران‌ها آمدند تا شرح مطالعاتشان را بدهند ولی البته قبل از آغاز سخنرانی‌ها چند نفر گفتند، چون قرار است که ما به ختم برویم، خیلی خلاصه حاصل مطالعاتتان را بگویید و جسارتن بروید؛ چون ما دیرمان می‌شود و اینها...

خلاصه، این جلسه‌ی سخنرانی آنقدر دچار ذیق وقت بود که در هنگام نمایش فیلم،(که پیرامون رودهاوطبیعت مازندران بود) هی بزرگان مجلس می‌گفتند:

- بزنید جلو !

- بزنید آخرش!

- آخرش بهتره، زودتر بزنید آخرش، آخرش به هم می‌رسن!

خلاصه زدند آخرش، من که گریه‌ام گرفت؛ خیلی احساسی بود. البته هپی‌اند بود، ولی من یکخورده، زیادی احساستی‌ام دیگر!

خلاصه(ببخشید اینقدر می‌گویم خلاصه، چون به من گفته‌اند خلاصه‌ی جلسه را بنویسم، اینقدر می‌گویم خلاصه)، پس از شنیدن آرای موافق و مخالف مسایل مورد نظر جلسه، همه چیز به خوبی و خوشی پایان یافت و همه تصمیم گرفتند که دیگر، الکی سد نسازند. و اگر خدایی ناکرده خدایی ناکرده خواستند سد بسازند، سدها را در مکان‌هایی بسازند که:

1-     دچار کم آبی نباشند!

2-     دچار طغیان و سیلاب‌های فصلی نباشند!

3-     در مکان مورد نظر سد سازی هزاران درخت پیش پای سد قربانی بشوند.

4-     در مکان مورد نظرهزاران خانواده مجبور به مهاجرت بشوند.

5-     الزاما محل مورد نظر سد سازی یک یا حتی المقدور چند محوطه‌ی باستانی را زیر آب ببرد.

پس از بیان این 5 ماده یک تبصره‌ی مهم نیز الحاق مواد فوق گردید به شرحی که می‌آورم:

هر کاری خارجی‌ها می‌کنند ما هم بکنیم، اگر آنها زیاد سد می‌سازند ما هم می‌سازیم. (قنات و مهار انرژی باد و استفاده از انرژی خورشید و یک عالمه نفتی که داریم و اینها هم اصلا حرفش را نزنیم که کلاسمان زیر سوال می‌رود ). در این خصوص بهتر می‌باشد این همه انرژی باد که در شرق سرزمین‌مان وجود دارد به باد برود و این همه گرمای خورشید که از آسمان وطنمان می‌بارد، دلهایمان را بسوزاند و این همه نفت که داریم خرج سد سازی و ساختمان‌سازی‌های انبوه و چند مورد دیگر که بهتر است از ذکرشان خودداری بشود و اینها بگردد.

در پایان جلسه شخصی پاکیزه، علاقه‌مند به آب و آبادانی مصرا از وزارت نیروی محترم درخواست نمود، پس از آنکه سد می‌سازند، یک شیلنگ آب پر فشار به سد وصل نمایند و با آب حاصل، چهره‌ی نازیبای کوه و دشت، جنگل‌های ریشه‌دار و سبز، میراث فرهنگی، و اصولا مردم و شناسنامه‌هایشان را را از روی ایران زمین بشویند و خاک ایرانمان را پاکیزه بنمایند! (زهره)

برگرفته از مه و ماه

ساعتي پيش چهارمين نشست علمي انجمن اعضاي هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع با عنوان: «چالش‌هاي صنعت سد‌سازي با تأكيد بر اثرات متقابل آن بر بخش منابع طبيعي» پايان گرفت. همايشي كه به خاطر حضور در آن، استاد احمد آل ياسين خود را از هزاران كيلومتر آن سوتر (فلوريداي آمريكا) خود را به باغ گياه‌شناسي ملّي ايران رسانده بود. همچنين، آقاي دكتر محمّدجعفر ملك‌زاده، رييس كميسيون آب سازمان آب منطقه‌اي استان فارس، از ديار حافظ آمده بود و البته برخي از نمايندگان تشكل‌هاي مردمي لفور – بهشت مازندران – نيز كه از مصيبت سد البرز به تنگ آمده بودند، خود را به تالار اجتماعات مؤسسه متبوع رسانده بودند.
در مجموع اگر بخواهيم، حاصل دو سخنراني ۴۰ دقيقه‌اي استاد احمد آل ياسين و سركار خانم فاطمه ظفرنژاد را به همراه بيش از ۷۰ دقيقه مباحث مطرح شده از سوي حاضران در يك جمله خلاصه كنم – هر چند كه كاري بسيار دشوار خواهد بود – شايد بتوان گفت: سد، يكي از گزينه‌هايي است كه مي‌تواند با رعايت همه جوانب و براي مديريت بهتر آب در سرزمين پيشنهاد شود، به شرط آنكه هيچ گزينه‌ي ديگري وجود نداشته باشد. به ديگر سخن، همان گونه كه در پيشاني اين يادداشت نيز آمده است، سدهاي بزرگ مخزني، آخرين گزينه براي آباداني هستند نه نخستين آن!

محمد درويش

    من امیدوارم نسل‌های آینده هنگامی که به گذشته می‌نگرند و می‌پرسند «چرا نیاکان ما به نام همه ماهی‌هایی که در دریا زندگی می‌کنند به مهندسان اجازه دادند تا رودهای ما را کاملا ویران کنند» به ما با خفت و استهزا ننگرند.

اد آوریل، رئیس فدراسیون حیات وحش اورگون

     بلدوزرها در سراسر منطقه لفور مازندران سراشیبی جاده‌های خاکی را بالا و پایین می‌روند. در میان خیل بی‌شمار بلدوزرها، عبور و مرور کامیون‌های غول‌پیکر و حامل سنگ حكایت از تخریب‌های گسترده در منطقه دارد. با عبور از پیچ و خم جاده‌های خاکی عریض و طویل به تعداد بلدوزرها و بیل‌های مکانیکی افزوده می‌شود. زمان قابل توجهی طول می‌کشد تا از پایین تاج سد به بالا می‌رسیم. انگار اینجا دنیای دیگری است، دیگر نه جنگلی باقی مانده و نه حیات وحشی، نه روستا و نه روستانشین، تا چشم كار می‌كند جنگل تماما پاكتراشی شده است. با خودم مرور می‌کنم: سد میجران در جنگل‌های رامسر، سد شفارود گیلان، سد زرین گل، سلیمان تنگه روی تجن، سد منگل روی هراز، سد سیاه بیشه و بسیاری از سدهایی که در قلب بهترین و بکرترین جنگل‌های هیرکانی ایران یا ساخته شدند یا در حال ساخت هستند و اینک سد البرز! سدی که از همه نمونه‌های پیش گفته بزرگ‌تر و ویرانگرتراست. انگار هر کجا جنگل بکری وجود داشته سدسازان در انتظار فصل جدیدی از ساخت و ساز نشسته‌اند تا خواسته‌هایشان را بر سر زمین و جنگل پیاده کنند ...

صنعت سدسازی با همه مزیت ها و معایب سد سازی

بنا به متون تاریخی سد سازی از سابقه چند  هزار ساله برخوردار است و طبق لوح های بدست آمده درشوش ، سلاطین  ایلامی در حدود 2000 سال قبل از میلاد مسیح به سد بندی بر روی رودخانه ها مبادرت کرده بودند.    در نواحی بین النهرین یا میان رودان ، مصر و چین حافظه تاریخ سدهای  متعددی را در خود ثبت کرده است.

سد سازی مدرن در جهان از اغاز قرن بیستم شروع شد و بسرعت پیشرفت کرد. سدهای اروپایی تا جنگ دوم جهانی بیشتر در نواحی کوهستانی آلپ برای تولید انرژی و آب شهری ساخته شدند.

آثار سدهای  ساخته شده در ایران  قبل از اسلام تا کنون هنوز در نقاط مختلف کشور دیده می شود و سد سازی مدرن در ایران بر می گردد به دوره رضاشاه پهلوی در خوزستان که پس از یک وقفه طولانی دوباره ازاواخر دهه 1330 با احداث سدهای مخزنی مانند کرج و سفیدرود و دزتوسط طراحان و پیمانکاران خارجی،  فصل سدسازی جدید آغاز می شود .
خوشبختانه مهندسین ایرانی خیلی سریع جای خود را در میان طراحان و سازندگان سد در جهان باز کردند، بطوریکه در دهه های اخیر سدهای مخزنی بزرگی توسط  مهندسین ایرانی طراحی ، اجرا و به بهره برداری رسیده است.

* * * * *

افزایش جمعیت  سبب شد تا بیشتر کشورهای جهان برای تامین نیازهای فزاینده آب به سد سازی روی آورند، بطوریکه از 1930 تا 1970 احداث سدهای بزرگ تجلی توسعه و پیشرفت افتصادی و نمادی از تجددگرایی و توان بشر در کنترل طبیعت شناخته می شد، بطوریکه روزی 2 تا 3 سد در یکی از نقاط دنیا به بهره برداری می رسید.
مزایای عمده سدهای مخزنی برای جوامع مختلف تا سال 2000 میلادی بشرح زیر خلاصه می شود  :
• 90  در صد برق مصرفی  24 کشور جهان برق آبی است.
• در صد قابل ملاحظه ای از برق مصرفی بسیاری کشورهای جهان برق آبی است
• نیمی از سدهای بزرگ برای مقاصد کشاورزی است
• 12 تا 16 در صد مواد غذایی محصول سدها است
• سدهای 75 کشور جهان برای مقاصد کنترل سیلاب ساخته شده است
• 30 تا 40 در صد از 277 میلیون هکتار اراضی آبی جهان به سدهای بزرگ وابسته اند.
• جمع آوری سیلابهای فصلی مناطق خشک و کم باران رونق بخش زندگی ساکنین محروم منطقه است
به همین مناسبت تا سال 2005 میلادی  نزدیک 52400 سد در پاسخ به انرژی و نیاز آب کشاورزی  بشرح زیر در جهان ساخته شد :
كشور   تعداد سد بزرگ
چين  32000
آمريكا  9265
هند  4636
ژاپن  2675
اسپانيا  1267
كانادا  793
كره جنوبي 1205
تركيه  625
برزيل  635
فرانسه  597
ديگران  7372
تنها در آمریکا بیش از 76000 سد کوچک و بزرگ ساخته شده که حدود 9265 واحد آن سد های بزرگ است.
در ایران نیز تعداد  حدود 300 سد گزارش شده است.

از دهه 1980 زمزمه مخالفت با سد و سد سازی از طرف کارشناسان اجتماعی و محیط زیستی شروع شد، بخصوص که تا آن زمان مطالعات اجتماعی و زیست محیطی درمجموعه مطالعات مهندسی سدها جایگاهی نداشت.
بهمین مناسبت در آوریل 1997 از طرف بانک چهانی نماینگان نفع بران و صاحبنظران گوناگون به سویس دعوت شدند تا در باره سدها گفتگو کنند.
نتیجه گرد همایی ، تشکیل   " کمیته جهانی سدها "  بود با دستور کار:

• مروری بر اثرات احداث سدهای بزرگ و بر رسی گزینه های جانشین توسعه منابع آب و انرژی
• تدوین خط مشی ها، استانداردها و ضوایط جهانی برای مقاصد طراحی، ارزیابی، اجرا و بهره برداری و سرانجام از کار انداختن سدها
گزارش نهایی کمیته در نوامبر 2000 منتشر شد و انبوهی از نظرات مخالف و موافق را تا امروز بدنبال خود داشته است.

با توضیحات فوق بر می گردیم به مطالعات کمیته جهانی سدها.
مهمترین نتایج بررسی سیستماتیک کمیته سدهای بزرگ که روی 153 سد در 52 کشور از فاره های مختلف صورت گرفت،  حاکی از این است که :
1. عملکرد تعداد قابل ملاحظه ای از سد های بزرگ کمتر از اهداف طراحی آنها بوده است
2. اغلب سدها از 2 تا 10 سال تاخیر در اتمام داشتند و در نتیجه گرانتر تمام شدند
3. قیمت تمام شده 81 سد ارزیابی شده 56 در صد از برآورد طراحی بیشتر شده
4. شبکه های آبیاری زیر سدها عموما به اهداف طراحی دست نیافتند
5. ارزیابی سدهای تامین آب شهری نشان داد که 25 در صد از 29 سد ارزیابی شده  50 در صد زیر ظرفیت طراحی عمل کردند و 25 در صد بیش از ظرفیت طراحی از خود قابلیت نشان دادند که البته 25 در صد دوم از جمله سدهای چند منظوره بودند
6. در مورد سدهای کنترل سیلاب،  نتایج بجز مواردی بقیه رضایت بخش بود
7. از نظر تولید برق ، سدها خیلی به اهداف طراحی نزدیک بودند و نتایج رضایت بخشی بدست دادند
8. حتی سدهای بعد از 1990 و قبل از 2000  نیز نتایج منفی زیست محیطی  داشته اند
در پی بررسی های کارشناسان محیط زیست و سایر متخصصین روی نتایج مطالعات کمیته سدها بشرحی که آمد، در اینجا می توان مهمترین آثارکلی و منفی سد ها که از دهه 1990 مورد توجه قرار گرفت را بشرح زیر خلاصه کرد :
1. چند پاره شدن رودخانه ها یی که  چندین سد در مسیر دارند.
2. دگرگونی زیست محیطی پیکره رودخانه
3. اشباع اراضی پایین دست سدها
4. تبخیر بیشتر از سطح دریاچه سدها
5. در مواردی اثرات منفی روی تغذیه آبخوانها
6.  آواره گی و جابجایی اجباری ده ها میلیون نفر
7. ممانعت مهاجرت ماهیان و سایر آبزیان
8. ایجاد تغییر در جریان طبیعی رودخانه
9.  تجمع رسوبات و مواد غذایی در مخازن سدها، پایین دست از دسترسی به آنها محروم می شود
تخریب سدها
جنبش تخریب سدها در آمریکا سالهاست آغاز شده و ارقام مختلف گزارش ها حاکی است که  تا سال 2007  بیش از 650 سد تخریب شده است.
در مسیر رودخانه بزرگ ایالت ماین سدهای ساخته شده سبب انقراض نسل ماهی آزاد آتلانتیک می  شدند که پس از تخریب سد ادوارد در 1999 از آن پس وضع ماهی ها بهتر شد.
قرار است در سال 2009 دو سد روی رودخانه دیگری تخریب شود که یکی از این دو سد با 70 متر ارتفاع بلند ترین سدی است که در آمریکا تخریب می شود.

با آنچه در باره مزایا و معایب سدها به اجمال و فشرده بیان شد، سوال اینست که در ایران چه باید کرد؟؟؟؟؟
تحلیل سد  و سد سازی از منظر سازه ای، فنی، هیدرولیکی  ، طراحی می تواند انتزاعی و تجریدی صورت گیرد ولی از منظر اجتماعی و کلی نمی توان با آن انتزاعی برخورد کرد، بلکه  باید در بستر وسیعتری که سایر مقوله های مرتبط  مانند جمعیت ، انرژی، غذا ، محیط زیست و نظایر آنها را در بر می گیرد ، بررسی نمود.
در تحلیل های فنی سد بر شانه های کوه می نشیند و مطالعات ژئوتکنیک و مکانیک خاک پاسخ پایداری آن را می دهد.  اما در تحلیل اجتماعی و افتصادی سد،  متغیر های بیشتری دخالت می کند ، زیرا سد بر شانه های مردم و طبیعت می نشیند و این هر دو باید تحمل سنگینی آن را داشته باشند.

مهمترین متغییر های اثرگذار بر سیاست های سدسازی عبارتند از :
-  دسترسی به آب برای همه افراد
- جمعیت و روند افزایش آن
- الگوی مصرف آب
- الگوی مصرف غذا
- پایداری منابع زیست محیطی
- حفاظت اراضی کشاورزی و ممانعت از فرسایش خاک و مدفون شدن در توسعه شهرها
وضعیت آب در جهان رو به وخامت گذارده است، زیرا :
• جمعیت جهان سالی حدود 75 میلیون نفر زیاد می شود،
• الگوی مصرف آب با ارتقای سطح زندگی ، در حال ترقی است،
• آبهای زیرزمینی رو به نقصان گذارده
• کیفیت آبها رو به کاهش می رود
• استحصال آب بیشتر با محدودیت روبرو شده – 43000 کیلومتر مکعب تجدید شونده و 38000 کیلومتر مکعب برداشت – 26600 کشاورزی – 7600 صنعت و 3800 شهری و بهداشت
• سرانه جهان در 1950 بود 17200 و در 2008 شد 6400 و در 2025 می شود 4700
• در جهانی که 2/2 محروم از بهداشت و 2/1 محروم از آب سالم داریم

بهمین جهت مدیریت آب اهمیت ویزه ای پیدا کرده و چند سالی است که از مدیریت بهم پیوسته و مشارکتی سخن می رود،  زیرا نگرش به آب در دهه های اخیر همواره در تغییر بوده :

• آب موهبت الهی ، مجانی  و فراوان

• آب یک منبع محدود

• آب یک کالای اقتصادی     و       در عین حال  حق مسلم هر انسان اعم از فقیر یا غنی

حال می پردازیم به اقلیم و آب در ایران

• ایران با قرار گرفتن در کمر بند خشک و نیمه خشک جهان ، کشوری خشک و بری شناخته می شود که 67 در صد آن کوهستان و کویر است.
• بطور متوسط 250 میلی متر بارندگی دارد که از 30 در صد متوسط بارندگی جهان کمتر است
• از 130 میلیارد متر مکعب آبهای تجدید شونده آن 30 در صد در 5 در صد مساحت کشور و 70 در صد بقیه در 95 در صد کشور جاری است
• بارندگی کشور برخلاف نواحی سبز و جنگلی جهان در ماههای آذر تا اواسط فروردین که نیاز آبی گیاهان و محصولات کشاورزی اندک است می بارد و در زمانی که گیاهان به آب نیاز دارند بر عکس نواحی سبز جهان بارندگی صفر است

•  سرانه ایران با 16 میلیون نفر بود 8125  - با 36 میلیون نفر شد 3600 – و حالا 1800 و در 1400 با 100 میلیون می شود 1300

* * * * *

با این اقلیم و با این منابع آب،  ایران از گذشته های دور چند هزار ساله  برای مبارزه با گرسنگی و قحطی نیازمند آبیاری مصنوعی بوده  ، و بهمین علت از پیشتازان سدسازی جهان شناخته شده است.
کوروش کبیر در کتیبه معروف خود از خداوند متعال 3 درخواست می کند، حفظ کشور در مقابل خشکسالی ، دروغ و دشمن .
امروز جهان علاوه بر آب با بحران غذا هم روبرو است :
• هم جمعیت زیاد می شود
•  همه زمینها بزیر کشت رفته اند و زمین بیشتری وجود ندارد
•  آبهای زیر زمینی کاهش پیدا کرده اند
•  زمینهای کشاورزی با خطرات فرسایش و بیابان زایی روبرو هستند
•  با رشد فزاینده اقتصاد کاذب جهانی و اضافه شدن بر جمعیت طبقه متوسط جهان، الگوهای مصرف  منابع ضایع کن غربی جایگزین الگوهای سنتی می شود

لذا دسترسی کشورهای در حال توسعه به بازار های غله جهان روزبروز دشوارتر می شود ، بطوریکه پیش بینی می شود روزی فرا رسد که غله ای برای فروش در بازار نباشد.

با سیمایی که از بحران آب در ایران ، بحران غذا در جهان و به تبع آن در ایران و رشد جمعیت ترسیم شد می بینیم که :

سد سازی هم می تواند رحمت باشد و هم می تواند لعنت
نلسون ماندلا رئیس جمهور پیشین آفریقای جنوبی در سخنرانی اختتامیه گزارش کمیته جهانی سد ها بطور رسا چنین گفت:
مشکل سدها نیست، مشکل تشنگی است، مشکل خاموشی روستاهاست. کلبه های روستائیان بدون روشنایی، بدون آب آشامیدنی و بدون بهداشت است. دوران جمع آوری و حمل آب با دست سپری شده است.

سخن آخر اینست :
سد سازی آخرین گزینه است، یعنی زمانی باید اقدام به سد سازی کرد که هیچ گزینه بهتری وجود نداشته باشد. در این هنگام است که باید کلیه استانداردهای تعریف شده بین المللی رعایت شود

برگزاری همایش چالش های صنعت سدسازی با تاکید بر اثرات متقابل در بخش منابع طبیعی کشور

پایگاه خبری فضای سبز و محیط زیست ایران (سبز پرس)
شنبه 16 شهریور 1387

چهارمین همایش فصلی انجمن اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع با عنوان «چالش های صنعت سد سازی با تاکید بر اثرات متقابل آن بر منابع طبیعی کشور» در هفته جاری برگزار خواهد شد.

به گزارش پایگاه خبری فضای سبز و محیط زیست ایران (سبز پرس) دراین همایش که در تاریخ چهارشنبه 20 شهریورماه جاری برگزار خواهد شد، فاطمه ظفرنژار و احمد آل یاسین سخنرانی خواهند کرد.
گفتنی است این برنامه از ساعت 10 الی 13 در محل تالار اجتماعات موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور به نشانی کیلومتر 5 اتوبان تهران – کرج ، خروجی پیکانشهر بر پا خواهد شد.

    پیرو خبرهای قبلی بدینوسیله فصول سخنرانی استاد احمد آل یاسین که ساعاتی پیش به خاک وطن وارد شدند به آگاهی می رسد:

1- سابقه کوتاه سدسازی در جهان و ایران
2 - سدهای بزرگ و  نظرات مخالف و موافق
3 - سدها و محیط زیست
2 - جایگاه آّب در جهان و ایران
3 - آب کالای اقتصادی یا موهبت الهی
4 - بحران آب و الگوی مصرف در تغییر
5 - ایران و اقلیم حشک
6 - سرانه آب در جهان و ایران
7 - حال چه باید کرد - سد لازم است یانه
8 - نتیجه گیری

 جایگاه سدسازی در

توسعه پایدار و مبارزه با بیابانزایی

فاطمه ظفرنژاد- پژوهشگر آب- znejad@hotmail.com

چکیده

جایگاه ایران در زمینه حفاظت از محیط زیست در سال 2006 رده 132 اعلام شد. یعنی کشور عزیزما  از 90 درصد کشورهای جهان در زمینه حفاظت محیط زیست عقب تر است. این نشان می دهد که متاسفانه مفاهیم توسعه پایدار در کشور ناگشوده مانده است و ما از بابت ناآگاهی کامل از این مفاهیم و بی توجهی به محیط زیست، جزء تخریب یافته ترین کشورهای جهان بشمار می رویم. این درحالی است که ایران از معدود کشورهایی است که در قانون اساسی خود حفاظت از محیط زیست را تاکید کرده است و اصل 50 قانون اساسی نگهداری درست و امانتدارانه از سرزمین و محیط زیست  را برای همه بویژه پیکره ها و دستگاه های دولتی الزامی دانسته است. همچنین اصل 44 قانون اساسی ما لزوم تداخل و تعامل بخش های خصوصی و تعاونی در کلیه فعالیت های کشور را الزامی می سازد تا تصمیم گیری پیکره های دولتی اصلاح شود و تصدی گری دولتی کاهش یابد. ایران از امضاکنندگان دستورکار 21 گردهمایی سران زمین ریودوژانیرو در 1992 بود و نیز در 1994 ایران پیمان مقابله با بیابانزایی را امضاکرد.  بیابانزایی یعنی تخریب سرزمین، و مبارزه باآن یعنی پیشگیری از تغییرکاربری یا نابودی توان توليد زيست شناسي يا اقتصادي سرزمین. این پیمان در 9/10/75 بتصویب مجلس نیزرسید. اما اینک باآنکه نزدیک به دودهه ازانتشار این دوسند وامضای آنها می گذرد  بنظرمی رسد هنوز برای مدیریت سازه ای کشور بویژه در بخش های مهمی چون آب، راه، شهرسازی، ... ناگشوده مانده است. دراین نوشتار تلاش می شود رویکرد سدسازی بخش آب کشور بررسی گردد.  متاسفانه، پایش و ارزیابی طرحهای سدسازی تاکنون انجام نشده است. فرایند تصمیم گیری شفاف نیست و دربرابر اشتباهات و پیامدهای ناسازگار سدها پاسخگویی وجود ندارد. داده های مربوط به سدها از دسترس عموم بیرون است. فایده های نسبت داده شده به سدها غالباٌ مبهم یا کاملاٌ نادرست هستند. راستی آزمایی مستقل طرح ها مشاهده نشده است. شرکتهای مشاور و پیمانکار سدساز به رویاپردازی های غیرواقعی دست می زنند تا از منافع مشاوره، اجرا، و نظارت این طرح های با بودجه نجومی بهره پایدار ببرند. دانش بومی این سرزمین با 6 هزارسال پیشینه تمدن و خدمت درخشان به جهان درزمینه دسترسی و بهره برداری درست و پایدار از منابع آب مانند قنات ها، آب بندان ها، مخزن های زیرزمینی و ....در رویکرد مدیریت بخش آب با سدسازی کاملاٌ نادیده گرفته می شود. حتی بسیاری از آثار تمدنی و میراث فرهنگی کشور چه در زمینه آب و آبرسانی و چه در زمینه آثار تاریخی در سدسازی تخریب شده است.  کسانی که خانه زادگاه و معیشت خود در سایه ساخت یک مخزن را ازدست می دهند حقوق حقه شان نادیده گرفته می شود و هیچ دستگاهی نیست که به شکایات و سرنوشت تلخ رقم زده شده برای آنان رسیدگی کند. تحلیل جامعی از پیامدها وجودندارد. آبخیزها، کوهها، جنگل ها، رودها، دریاچه ها، تالاب ها و دشتهای کشور از مدیریت سدسازی بخش آب آسیب جبران ناپذیری دیده اند.   با آنکه 50 سال است سد می سازیم هنوز مطالعات مدیریت جامع منابع و مصارف  آب را در هیچ آبخیزی انجام نداده ایم. انگشت شمار تلاش دراین زمینه یا سالهاست بصورت قراردادهای کاغذی باقپمانده یا دریک مورد انجام شده نتایج آن مورد توجه مدیریت سدساز قرارنگرفته است.  اگر همان 50 سال پیش و یاحتی همین 16 سال پیش توسعه پایدار را در نظر گرفته بودیم بیش از 90 درصد سدهای کشور اصلاٌ مطرح نمی شدند چه رسد به اینکه ساخته شوند.

واژه های کلیدی: توسعه پایدار، مبارزه با بیابانزایی، تخریب سرزمین، سدسازی، ارزیابی پیامدهای زیست محیطی، مدیریت جامع آبخیز و جنگل،

 سد‌سازی موضوع نشست اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع

       كارگزاران: چهارمین نشست علمی انجمن اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، 20 شهریورماه در محل موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع برگزار می‌شود. «صنعت سدسازی با همه مزیت‌ها و معایبش»، موضوع چهارمین نشست علمی این انجمن است. این موضوع، زمانی برای پژوهشگران حوزه منابع طبیعی كشور اهمیت بیشتری می‌یابد كه بدانیم، پایداری اغلب اكوسیستم‌‌های ایران‌زمین، رابطه تنگاتنگی با رعایت موازین علمی در جانمایی، ساخت و نگهداری سدهای بزرگ مخزنی كشور دارد. از این رو، انجمن اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع تصمیم گرفته است با حضور دو نفر از اساتید و صاحب‌نظران متخصص این حوزه، احمد آل‌یاسین و فاطمه ظفرنژاد، این موضوع مهم را به چالش كشد. این نشست ساعت 10 صبح چهارشنبه 20 شهریورماه سال جاری در محل تالار اجتماعات موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع برگزار می‌شود. ورود همه علاقه‌مندان و صاحب‌نظران در این هم‌اندیشی آزاد است.

     صنعت سدسازي با همه‌ي مزيت‌ها و معايبش، موضوع چهارمين نشست علمي انجمن در سال جاري خواهد بود. اين موضوع، به ويژه از آنجا براي پژوهشگران حوزه منابع طبيعي كشور اهميت بيشتري مي‌يابد كه بدانيم، پايداري اغلب بوم‌سازگان (اكوسيستم‌) هاي ايران‌زمين، رابطه‌ي تنگاتنگي با رعايت موازين علمي در جانمايي، ساخت و نگهداري سدهاي بزرگ مخزني كشور دارد.
    از اين رو، انجمن اعضاي هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع تصميم گرفته است با حضور دو تن از اساتيد و صاحبنظران متخصص اين حوزه، جناب آقاي مهندس احمد آل ياسين و سركار خانم مهندس فاطمه ظفرنژاد، اين موضوع مهم را به چالش كشد.
    وعده‌ي ما، 10 صبح روز چهارشنبه، 20 شهريورماه سال جاري در محل تالار اجتماعات مؤسسه متبوع خواهد بود.

ورود علاقه‌مندان و مشاركت ايشان در اين هم‌انديشي علمي آزاد است.

     نشاني:
     كيلومتر 5 آزادراه تهران كرج، خروجي پيكان‌شهر، بلوار مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور.

گفتني آنكه زندگينامه‌ي علمي استاد احمد آل ياسين به شرح زير ارايه مي‌شود:

شرح حال استاد احمد آل‌ياسين

متولد 1314 در تهران

تحصيلات و آموزش
فوق‌ليسانس رشته راه و ساختمان در سال 1339 از دانشكده فني - دانشگاه تهران .
فوق ليسانس رشته هيدروليك سازه‌هاي آبي از كشور هلند در سال 1369.
طي دوره آموزش برنامه‌نويسي سازه‌هاي آبي در دانشگاه دلفت، كشور هلند در سال 1372.
طي دوره آموزش سازه‌هاي آبي در لابراتوار هيدروليك سازمان عمران آمريكا (USBR)در شهر دنور ایالت کلرادو، در سال 1373.
طي دوره‌هاي مختلف آموزش مديريت در ايران و آمريكا
دارنده پروانه مهندس حرفه‌اي (PE) از‌ايالت ويرجينيا آمريكا

تجارب حرفه‌اي
1339
از مهر 1339 تا تيرماه 1340 در سمت مهندس راه‌ساز قطعه كوهين – آب ترش جاده قزوين رشت در زمینه راه‌سازي و پل‌سازي، برآورد مقادير و تهيه صورت وضعيت فعالیت نمود.
1340
 از 1340 تا 1342 اشتغال، در سمت مهندس ناظر عمليات اجرايي بدنه سد دز بارتفاع 203 متر و تونلهاي سرريز  {ششمین سد بزرگ جهان در زمان ساخت)،  سپس دستيار مهندس طراح به خدمات فني، نظارت و طراحي اجزاء مختلف پروژه دز شامل بدنه سد، تونل‌هاي نيروگاه، نيروگاه520 مگاواتی زيرزميني و تاسيسات جانبي در شركت مهندسين مشاور آمریکایی عمران و منابع  Development and Resources Corporation  بكار پرداخت.
1342
 از سال 1342 درواحد مهندسي تازه تاسیس سازمان آب و برق خوزستان زیر نظر شركت مهندسين مشاور آمریکایی عمران و منابع به كار طراحي و محاسبه ساختمانهاي گوناگون سازمان آب و برق خوزستان پرداخت، مانند انبارهای بزرگ، کارهای سویل یا ساختمانی ايستگاههاي اصلی و فرعی توزیع برق خوزستان. طراحي كوي مسكوني كاركنان در ناحيه شمال شامل شهرسازي، محوطه‌سازي، تأسيسات ورزشي و استخر شنا، مدرسه و سينما و راههاي ارتباطي در مساحت 300 هكتار بين دزفول و انديمشك. نظارت بر اجراي 120 واحد مسكوني، ساختمان اداري و ساختمان باشگاه و مهمانسراي سازمان آب و برق خوزستان در ناحيه شمال خوزستان و طراحي استاديوم ورزشي شهر دزفول به ظرفيت 5000 نفر از جمله فعاليت‌هاي اين دوره است.
1344
 در سال 1344 به گروه طراحي شبكه آبياري دز بزرگ به مساحت 100.000 هكتار شامل شبكه آبياري درجه 1 و 2 و شبكه زهكشي درجه 1 و 2 و جاده‌هاي ارتباطي در مهندسين مشاور عمران و منابع آمريكا پيوست و بكار طراحي سازه‌هاي هيدروليكي و كانالها و جاده‌ها مشغول شد.
1347
  در سال 1347 به سمت مدير اجرايي شبكه آبياري دز بزرگ به مساحت 100.000 هكتار شامل اجراي سد مخزنی تنظيمي دز بارتفاع 20 متر در شمال دزفول، سد انحرافي دزبطول 400 متر در جنوب دزفول، احداث شبکه آبیاری و زهکشی درجه یک و دو، احداث تلمبه خانه هاوراههای ارتباطي شبکه و روستاها، احداث شهرک های مدرن برای روستاییان جابجا شده و غيره منصوب شد.
1353
 در شهريور 1353 با نزديكي خاتمه موفقيت‌آميز شبكه آبياري دز، به سمت مدير اجرايي و قائم مقام مدير عامل كشت و صنعت نيشكر كارون منصوب شد. اين طرح عظيم ملي ، شامل شبكه آبياري درجه 1 و 2 و 3 و 4 براي 25000 هكتار مزارع نيشكر همراه با شبكه زهكشي زيرزميني و جمع كننده، 3 شهرك مسكوني كاركنان به ظرفيت نهايي 5000 واحد مسكوني، 33 كيلومتر راه آسفالته، خط فشار قوي برق، كارخانه 250.000 تني شكر سفيد، ادارات مركزي، تعميرگاه‌ها و ساير تأسيسات جنبي طی 36 ماه و با یک برنامه ریزی فشرده باتمام رسید و در اسفند 1356 بهره‌برداري از آن آغاز شد.
1356
 در تير ماه 1356 به مديريت عامل سازمان آب و برق خوزستان منصوب و عهده‌دار مسئوليت‌هاي توسعه منابع آب و همچنین توليد، انتقال و توزيع برق در شبکه سراسری کشورگرديد.
فعالیت های عمده این دوره بطور خلاصه عبارتمد از:
 اتمام سد كارون یک (در شمال مسجد سلیمان)و آغاز بهره برداری از آن.
 انعقاد قرارداد مطالعات سدهاي كارون 2 و 3 با مهندسین مشاور کانادایی اکرز که بدنبال حذف مهندسین مشاور آمریکایی هارزا، دعوت بکار شده بود.
 ادامه مطالعات سد مارون و شبکه آبیاری و زهکشی بهبهان.
 ادامه احداث شبكه آبياري و زهكشي گتوند و عقيلي به مساحت 40.000 هكتار، همراه با احداث سد انحرافی گتوند بارتفاع 20 متر در شمال شوشتر.
 ادامه طرح اجرایی كانال و خط لوله آّبرساني پتروشيمي ايران – ژاپن به طول يكصد كيلومتر و ظرفيت 11 مترمكعب در ثانيه بهمراه احداث تلمبه خانه بزرگ کوت امیر در ساحل چپ رودخانه کارون در اهواز.
  احداث خطوط انتقال و ايستگاه اصلي 400 كيلوولت سد كارون 1، آغازمطالعات نيروگاه دوم سد كارون 1 و غيره.
1360
 در سال 1360 با پايه‌گذاري شركت مهندسين مشاور پاپيلا به ادامه خدمات مهندسي بشرح زير ادامه داد:
- تهيه استانداردهاي طراحي شبكه‌هاي آبياري و زهكشي كشور  در 7 جلد شامل نشریه شماره 103 تا نشریه شماره 109 دفتر تحقیقات و معیارهای فنی، كه از طرف سازمان برنامه و بودجه وقت انتشار و در اختیار مهندسین مشاور رسته اب فرار گرفت.
- طراحي و نظارت بر اجراي تلمبه‌خانه به ظرفيت 21 مترمكعب در ثانيه و پمپاژ بارتفاع 25 متر برای طرح نيشكر ميان آب.
- طراحي و نظارت شبكه آبياري و تسطيح اراضي و ساير خدمات جنبي طرح كشت و صنعت نيشكر ميان‌آب به مساحت 6000 هكتار.
- طراحي و نظارت بر اجراي تلمبه‌خانه به ظرفيت 36 مترمكعب برای طرح نيشكر دهخدا.
- طراحي و نظارت شبكه آبياري و زهكشي و تسطيح اراضي و ساير خدمات جنبي طرح كشت و صنعت نيشكر دهخدا به مساحت 12000 هكتار.
- طراحي و نظارت بر اجراي كانال انتقال اربتان به طول 27 كيلومتر و دبي 11 مترمكعب در ثانيه در آذربايجان شرقي.
- طراحي و نظارت بر اجراي 5 فقره سد خاكي در دشت اربتان آذربایجان شرقی.
- نظارت بر طراحي طرح شبكه آبياري و زهكشي درجه یک ، دو سه و چهاردشت اربتان به مساحت 2500 هكتار.
- مطالعات جامع مهندسي رودخانه‌هاي دز و كارون از سرچشمه تا مصب و تدوين مطالعات در 16 جلد.
- بعنوان مهندس مشاور مادر و با همكاري مهندسين مشاور ويسان، هدايت مطالعات و تصویب طرحهاي توسعه 59 شركت تعاوني توليد روستايي در مساحت بيش از 100.000 هكتار شامل شبكه‌هاي آبياري و زهكشي و تاسيسات جانبي را عهده دار بود. مطالعات مراحل 1و2و3 این طرحها بعهده 18 شركت مهندسين مشاور واگذار شده بود که در سال 1380 به پايان رسيد.
- مطالعات مرحله اول جمع‌آوري و انتقال آب سيروان با همكاري مهندسين مشاور پندام در طول نزديك يكصد كيلومتر در غرب کشور، به کارفرمایی وزارت نیرو.
- مطالعات مرحله دوم طرح آبياري و زهكشي ساحل چپ رودخانه بهمنشير( نخیلات) به مساحت 2500 هكتار.

ساير فعاليت‌هاي مهندسي
- همكاري با سازمان حفاظت آثار باستاني خوزستان و ترميم ابنيه تاريخي خوزستان در سالهاي 1343 تا 1353
- طراحي و اجراي مسير انحرافي رودخانه دز بمنظور آبگیری  سد تنظيمي دز، سال 1353.
- طراحي و اجراي عمليات فرسايشي و تخريبي سيلاب سال 1353 رودخانه كرخه و تثبيت سواحل آن رودخانه و حفظ هزاران هكتار اراضي در معرض طغيان و تخریب.
- آموزش پرسنل جوان سازمان آب و برق خوزستان براي تربيت تكنيسين فنی و ساختمانی در سال‌هاي 1343 تا 1346.
- اجراي طرح جايگزيني كارشناسان خارجي شاغل در طرح آبياري دز بزرگ با كارشناسان جوان ايراني و كاهش قابل ملاحظه پرسنل خارجي، سالهاي 1349 تا 1353.
- فراهم آوردن زمینه اشتغال پیمانکاران ایرانی در اجرای شبکه آبیاری و زهکشی دز بجای پیمانکاران خارجی مورد حمایت بانک جهانی.
- 

فهرست تالیفات
تا سال 1386تعداد 14 جلد كتاب در زمينه‌هاي مهندسي آب، شبكه‌هاي آبياري، مهندسي رودخانه و محيط زيست بصورت جمعي و انفرادي تأليف که بشرح زير انتشار يافته است.

        موضوع            سال انتشار ناشر                 
1-راهنماي ساختمان ابنيه   1345  سازمان آب و برق خوزستان
2-مشكلات و تنگناها   1356  سازمان آب و برق خوزستان
3-منابع آب و خاك، (نشريه 103)  1368  سازمان برنامه و بودجه *
4-هيدروليك كانالها، (نشريه 104)  1368  سازمان برنامه و بودجه *
5-هيدروليك لوله‌ها و مجاري، (نشريه 105) 1368  سازمان برنامه و بودجه *
6-اندازه‌گيري جريان، (نشريه 106)  1368  سازمان برنامه و بودجه *
7-نقشه‌هاي تيپ سازه‌هاي آبي، (نشريه 107) 1368  سازمان برنامه و بودجه *
8-مشخصات فني عمومي شبكه‌هاي آبياري
و زهكشي، (نشريه 108)   1368  سازمان برنامه و بودجه *
9-خدمات فني بهره‌برداري و نگهداري،
(نشريه 109)    1368  سازمان برنامه و بودجه *
10-سازه‌هاي بتني مهندسي محيط زيست،
(نشريه 150)    1375  سازمان برنامه و بودجه
11-مهندسي رودخانه‌هاي دز و كارون  1380  وزارت نيرو – كميته ملي سدهاي بزرگ
12-زير آسمان زمين    1382  نشر سمرقند 
13-بحران آب    1384  جامعه مهندسان مشاور
14-تقابل منابع سیاره زمین با الگوهای توسعه و مصرف، 1386 جامعه مهندسان مشاور.

هم‌چنين بيش از 60 جلد گزارش فني، رساله و مقاله در زمينه‌هاي مهندسي، اجتماعي و فرهنگي تأليف و از وي بيش از 50 مقاله در روزنامه‌ها و مجلات كشور به چاپ رسيده است.

عضویت ها
عضويت تشكل‌هاي زير را دارا مي‌باشد:
 جامعه مهندسين سويل آمريكا
 جامعه مهندسين حرفه‌اي ايالت ويرجينيا آمريكا
 كميته ملي سدهاي بزرگ آمريكا
 كميته آبياري و زهكشي آمريكا
 كميته ملي سدهاي بزرگ ايران
 كميته ملي آبياري و زهكشي ايران
 انجمن هيدروليك ايران
 نظام مهندسي
 كانون مهندسين دانشكده فني - دانشگاه تهران
 انجمن مديران فني اجرايي كشور

قدرداني‌ها
تاكنون در 7 مرحله مورد قدرداني ،تشويق و دریافت لوح قرار گرفته است.