تارنماي انجمن اعضاي هيأت علمي

درختان و درختچه‌هاي اطراف خيابان‌ها، بين بلوارها و آزادراه‌ها در معرض تنش مضاعف
به بهانه‌ي نمك‌پاشي معابر عمومي توسط شهرداري‌ها

     اين روزها بحث سرما موضوع تمام محافل است و تداوم آن در سال جاري عواقبي را در پي داشته و خواهد داشت. درختان و درختچه‌ها اگر چه در فصل خواب به سر مي‌برند، ولي در معرض سرما بوده و آسيب‌هايي خواهند ديد. مقاومت گياهان به سرما متفاوت بوده و آثار سرما بر روي گونه‌هاي مختلف گياهي پس از سپري شدن فصل سرما و شروع مجدد رشد پديدار خواهد شد. بسياري از گونه‌هاي وارداتي که به عنوان فضاي سبز و زيبايي منظر کاشته مي‌شوند، به سرماي زياد مقاومت نداشته و مطمئناً با سرماي شديد روزهاي اخير آسيب ديده‌اند (از جمله اکاليپتوس‌ها) که اين امر بايد توسط مسئولين فضاي سبز شهري مورد بررسي قرار گيرد. بحث در مورد رابطه سرما و سبزينه، بسيار مفصل است که آن را به وقت ديگري موکول مي‌کنيم. ليكن به نظر مي‌رسد، چنانچه بخش فضاي سبز شهرداري از گونه‌هاي مختلف درختي کاشته شده در فضاي سبز که از سرما آسيب ديده اند آمار برداري نمايد و گونه‌هاي حساس و مقاوم را مشخص نمايد و در توسعه فضاي سبز در آينده به اين نکته توجه نمايد. ولي تنش ديگري که درختان کاشته شده در اطراف خيابان‌ها را تهديد مي‌کند تنش شوري است که با پاشيدن نمک فراوان در سطح معابر ايجاد مي‌شود و به همين دليل است که بحث تنش مضاعف (سرما و شوري) درختان را بيشتر تهديد کرده و احتمالا آسيب بيشتري را بايد شاهد باشيم. پاشيدن مقادير زيادي نمک در سطح معابر سبب مي‌شود که مقدار زيادي نمک در آب برف حل شود و خاک اطراف درختان را شور کند و اگر اين شوري در خاک باقي بماند عناصر کلر و سديم موجود در نمک جذب گياه شده و سبب خسارت به درختان مي‌گردد. مقدار طبيعي يون کلر در برگ درختان چوبي 1/0 درصد وزن خشک است و اگر اين مقدار به 25/1 تا 2 درصد برسد، سميت و خسارت ايجاد مي‌کند. در مورد درختان حساس خسارت از 3/0 درصد شروع مي‌شود. سديم زياد هم علاوه بر تخريب خاک باعث افزايشpH  خاک و در نتيجه کاهش انحلال آهن و ايجاد کلروز يا زردي در گياه شده و روي رشد تاثير مي‌گذارد. همچنين حل شدن نمک در آب و انتقال آن به زمين‌هايي که اين آب به آنجا منتقل خواهد شد، سبب شور شدن زمين‌ها و آسيب جدي زيست محيطي را فراهم مي‌آورد.
     اميدواريم مسئولين و مديران شهري براي مقابله با يخبندان از شيوه‌هاي ديگري استفاده کرده و هم اکنون نيز با برطرف شدن سرما به جمع آوري و انتقال نمک‌ها از سطح شهر و همچنين شستشوي درختان و درختچه‌ها و خاک اطراف آنها از صدمه بيشتر به درختان جلوگيري نمايند.
از درختان و درختچه‌هايي که در اطراف خيابان‌ها و وسط بلوارها کاشته مي‌شوند و حساس به شوري هستند، مي‌توان از گونه‌هاي زير نام برد:
بيدها (Salix sp )              چنارها (Platanus sp )  
انواع رزها (Rosa sp )  بلوط هميشه سبز (Quercus  ilex )
پنج انگشت (Vitex sp )  شير خشت (Cotoneaster sp )
برگ نو (Ligustrum sp )   تلخ بيان (Sophora secundiflora )

    بعضي از درختان و درختچه‌هايي که نسبتا به شوري مقاوم هستند و در فضاي سبز هم استفاده مي‌شوند عبارتند از :
کاج تهران (Pinus eldarica )  سرو نقره‌اي (Cupressus arizonica )
زيتون (Olea europea )   زربين (Cupressus sempervirens)
سنجد (Elaeagnus angustifolia) پده (Populus euphratica)
کاج بادامي(Pinus pinea)  خرزهره (Nerium oleunder)
اقاقيا (Robinia pseudoacacia) آتريپلکس (Atriplex canessens)

دكتر احمد رحماني

    بسیاری از نکوداشت‌ها و مناسبت‌های نوین، مدیون توجه روزافزون به محیط‌زیست است؛ مناسبت‌هایی نظیر: روزجهانی آب، روز زمین، روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی، روز هوای پاک، روز جهانی تالاب‌ها و انبوهِ مناسبت‌های دیگر از جمله «روز جهانی تنوع زیستی» که همه ساله در بیست و دومین روز از ماه مه، برابر با نخستین روز خرداد ماه، گرامی داشته می‌شود؛ روزی برای پاسداشت و توجه دوباره به وسعت طیف رنگانگ و ناهمتای حیات که میراث میلیونها سال دگرگونی و تکامل است. خوشبختانه در ایران نیز، هم اکنون با هم‌اندیشی نمایندگانی از اغلب وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و نهادهای مرتبط (از جمله وزارت متبوع خویش)، طرحی با عنوان: «تدوین استراتژی و برنامه‌ي عمل ملی حفاظت از تنوع زیستی (NBSAP) »، با مساعدت برنامه‌ي عمران سازمان ملل متحد (UNEP)، تسهیلات جهانی محیط‌زیست (GEF) و اتحادیه‌ي جهانی حفاظت (IUCN) در قالب الزامات ناشی از الحاق کشور به کنوانسیون تنوع زیستی از آذرماه سال 1377 شروع شده و ظاهراً هم‌اکنون مرحله‌ي پایانی خویش را سپری می‌کند (کمیته‌ي ملی توسعه‌ي پایدار، 1380). نخستین انتظاری که از تدوین راهبرد حفاظت از تنوع زیستی، پس از طی کردن مراحل قانونی خویش و ابلاغ  آن به ارگانهای ذیربط می¬رود، صراحت بخشیدن به وظایف هر یک از دستگاه‌های کشوری و لشکری و فراهم¬کردن ضمانت‌های اجرایی لازم برای انجام تکالیفِ مورد نظر است.همچنین، این طرح باید بتواند چارچوبی شفاف برای اجرای سایر طرح‌های مرتبط با حفظ تنوع زیستی در کشور (از جمله در مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع كشور) بوجود آورد؛ آموزه‌ای که یکی از محرک‌های آفرینش سطور ِ پیش رو است.

    حراست از اندوخته‌هاي طبیعی (Natural Reserves )، به عنوان يگانه بسترِ زيست و گرانيگاهِ  موجودات زنده، از اهميت و جايگاهي ممتاز و غير‌قابل دسترس برخوردار مي‌شود؛ چه، اگر برآيندِ هم‌انديشي پژوهشگران، كار‌آفرينان، تصميم‌سازان و تصميم‌گيرانِ شاغل در اين حوزه، بتواند موجوديتي پايدار و پويا را براي طبيعت رقم زند، آنگاه بي‌گمان، تنوع زيستي نيز با شتابي مثبت به روند تكاملي خود ادامه خواهد داد، امنيت غذايي برقرار خواهد ماند و جريانهاي كاهنده‌ي كارايي سرزمين، مجالي براي فروسايي نخواهند يافت.آشکار است که این مهم تحقق نخواهد یافت، مگر سازوکاری علمی و عملی برای تضمین شتاب رشد منابع‌طبیعی، بدون خدشه خوردن به حجم اندوخته‌های طبیعی موجود زیست‌سپهر، اندیشیده شده و به اجرا درآید. چه، بايد اعتراف كرد، توليدات كنوني كشاورزي، در اغلب كشورهاي جهان، بویژه ممالک جنوب، به بهاي مصرف اندوخته بدست مي‌آيد، نه مصرف منابع! چرا كه فرايند زمان‌بر و نه چندان ساده‌ي تبديل اندوخته‌هاي طبيعي به منابع طبيعي (Natural Resources) نياز به نرم‌افزاري پژوهشي و سازوكاري هوشمند دارد. در توصيف منابع طبيعي هم، اشاره به این واقعیت ضروری به نظر می‌رسد که تاکنون کوشش‌های متعددي، به هدف ارایه‌ي بازنمودی دقیق و همه‌گیر از آن ارايه شده است كه شايد يكي از جديد‌ترين و كامل‌ترين تعاريف متعلق بهCamp  وDaugherty  (2002) باشد. آنها می‌نویسند: «به هر نوع شكلي از كارمايه (انرژي) كه مي‌تواند به وسيله‌ي انسان مورد استفاده قرار گيرد، منابع‌طبيعي گويند».
    بر پايه‌ي چنين دانستگي است كه براي نخستين بار از دانش‌واژه‌ي نويني به نام «زيست‌سالاري» يا بيودموكراسي، سخن به ميان آمده و بر اين آموزه پاي مي‌فشارد كه: «ارزش و اهميت تمامي اشكال تنوع حيات مورد احترام بوده و حفاظت از ذخاير ژني و اندوخته‌های طبيعي، مي‌بايست همواره در اولويت نخستِ طرحهاي توسعه قرار داشته باشد (زاهدي، 1380).» بنابراين، ديگر نمي‌توان و نبايد به كاركرد و مفهوم سنتي توسعه‌ي پايدار: «توسعه‌اي كه منابع تجديد‌ناپذير را تخريب نمي‌كند و در درازمدّت قابليت تداوم دارد.» بسنده كرد؛ چرا كه توسعه‌ي پايدار از معنايي گسترده‌تر و جهان‌شمول‌تر برخوردار بوده و هر فرايندي را كه: «به دگرگوني انديشه‌ي آدميان مي‌انجامد و آنها را آماده‌ي ارتقاء در مسئوليتهاي اجتماعي مي‌كند»، در بر مي‌گيرد؛ دريافتي كه خود ريشه در باوري ديرينه و اصيل دارد، باوري كه معتقد است: «توسعه‌ي واقعي آن چيزي است كه در انديشه‌ي آدميان رخ دهد، نه آنچه كه در انبارهاي گمرك، تالارهاي مد و يا زرق و برق تبليغات شهري قابل مشاهده است». بي‌دليل نيست كه يك انديشمند معاصر با صراحت مي‌گويد: «هيچ تحول يا انقلاب سياسي، اجتماعي و اقتصادي در قرن اخير نتوانسته است، همچون تحولات زيست‌محيطي بر رفتار و بينش انسان‌ها تأثير بگذارد  (McCormic, 1995)». امروز جهانیان در کنار گرامیداشت روزهای رنگارنگ ملی و مذهبی خویش، شاهد تولد موج جدیدی از  آیین‌ها هستند که گستره‌ي اثر آنها به ناحیه‌ای خاص منحصر نشده، از قلمرو محدوده‌های قومی و مرزبندی‌های سیاسی بسیار فراتر رفته و در دایره‌ي تنگِ هیچ ملیت و نژاد و رنگ و جنسیت خاصی محدود نمی‌شود؛ گرایه‌های وحدت‌بخشی که ثابت می‌کند در این جهان پیچیده و آکنده از انواع خودمحوری‌ها، تنگ‌نظری‌ها و زیاده‌خواهی‌ها، دریافت‌های مشترکی نیز یافت می‌شوند که نزد آحاد جامعه‌ي جهانی و یکایک شهروندان زمینی از ارزشی یکسان و والا برخوردار هستند.

ادامه دارد – محمد درويش

    راست آن است که هر چه گوناگوني و پايداريِ چهره‌هاي متنوع حيات بيشتر و تضمین‌یافته‌تر باشد، مي‌توان به دورنماي بقای زيست‌بومهاي زميني اميدوارتر بوده و با اطميناني بيشتر و اراده‌ای راسخ‌تر، براي آينده‌اي دوردست‌تر برنامه‌ريزي كرد. بنابراین گزاف نخواهد بود، اگر ادعا شود: درجه‌ي پایداری تمدّن انسانی، متناسب با اهمیتی خواهد بود که در فرهنگ جهانی، نسبت به حراست از تنوع زیستی وجود خواهد داشت؛ بر این بنیاد، انتظار می‌رود، هرچه گرایه‌های زیست‌محیطی و ملاحظات متأثر از تنوع زیستی، به صدرِ اولویت‌های راهبردی و سیاست‌های کلانِ توسعه‌ي جامعه نزدیک‌تر شود، می‌توان به پایداری زیست در آن جامعه هم، امیدوارتر بود.

    شانزده سال پیش، رهبران جهان به توصیه‌ي نخبگان خویش که در همایش ریو، گردِ هم جمع شده بودند، تصمیم گرفتند تا پای پیمانی را امضاء کنند که آرمانش، اجرایی‌کردن و تحقق دریافت‌های مندرج در بند پانزدهم از دستور 21 بود؛ پیمانی که به کنوانسیون تنوع زیستی (Convention on Biological Diversity ) مشهور گشت. سه هدف عمده‌ي این پیمان را باید: حفظ تنوع زیستی، استفاده‌ي پایدار از گونه‌ها و سهیم‌شدن عادلانه و برابر در مزایای حاصل از کاربرد منابع ژنتیکی دانست. جمهوری اسلامی ایران نیز، مانند اغلب کشورهای جهان، سرانجام چهار سال پس از تصویب آن، در ششم خردادماه سال 1375 با موافقت مجلس شورای اسلامی به کنوانسیون مزبور ملحق و ملزم به پیگیری مفاد آن شد (کمیته‌ي توسعه‌ي پایدار، 1380). سال 2002 در حالی که کنوانسیون، دهمین سال حیات خویش را سپری می‌کرد، تنوع زیستی چنان اهمیت یافته و افکار عمومی را متوجه خویش ساخته بود که به ناچار، سرا ن شرکت‌کننده در اجلاس ژوهانسبورگ، چاره‌ای نداشتند جز آنکه یکی از نخستین دستوراتِ مربوط به نخستین روز اجلاس در 26 آگوست سال 2002 را به این موضوع اختصاص داده (تنوع زيستی پس از مسأله‌ي بهداشت، دومين موضوع مورد بررسی در نخستين روز اجلاس بود) و با امضای بند 42 از بیانیه‌ي پایانی همایش،  التزام خویش را در کاهش روند انقراض تنوع زیستی تا سال 2010 میلادی به رأی دهندگان خویش ثابت کنند.  
    امّا چرا و چگونه تنوع زیستی توانست اینگونه شتابان، در طول کمتر از دو دهه از موضوعی صرفاً مورد علاقه‌ي مراکز دانشگاهی و آکادمیک، به سطح جامعه آمده و دارای چنان اعتبار و وزنی در مناسبات سیاسی حاکم بر کشورها و سازمان‌های جهانی شود که در شمارِ یکی از اصلی‌ترین وعده‌های انتخاباتی داوطلبان ورود به مراکز قدرت در بسیاری از کشورها، به ویژه ممالک شمال جای گیرد؟ تنوع زیستی، واجد کدامین ارزش ناهمتایی است که متناسب با ارتقاءِ شاخص‌های توسعه‌ي انسانی در هر کشور، میزان علاقه‌مندی و توجه به آن نیز فزونی می‌یابد؟ و سرانجام آنکه چگونه با کمترین تردیدی می‌توان بر این باورِ سترگ پای فشرد که تنوع زيستي در شمارِ مهمترين  شناسه‌هاي كيفيت زيست در  زیست‌سپهر (Biosphere) محسوب مي‌شود؟ باوری که اجماع جهانی در مورد  آن، چنان همه گیر به نظر می‌رسد که به دشواری بتوان جریانی فکری یا صاحب‌نظری را در برابرِ آن تصور کرد.
    اين‌ها پرسش‌هايي است كه در اين مجال كوشيده‌ شده تا پاسخ‌هايي بايسته برايشان ارايه شود.

ادامه دارد – محمد درويش

      اخیراٌ برای محافظت بستر خاکها، سنگها و جاده ها از مواد و رشته های لیفی بافته شده ای استفاده مینمایند که  Geotextiles نامیده میشوند. این الیاف هم بصورت طبیعی از گیاهان مختلف تهیه مي‌شود و هم از انواع مصنوعی آن نیز استفاده میگردد. الیاف مذکور بصورت شیکه هائی با مش های مختلف بافته شده و برای حفاظت از بسترهای خاکی، سنگی و غیره در پروزه های مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. در محل هائیکه نیاز به پوسیدن الیاف بعد از استفاده از آن است از الیاف های طبیعی مانند الیاف کنف، نارگیل، نخل و غیره استفاده شده در حالیکه در انواع جدید که از پلیمرهای شیمیائی مانند پلی استر ،پلی امید و پلی اتیلن ساخته شده برای اهدافی  مورد استفاده قرار میگیرد که نیاز به پوسیدن الیاف نباشد. 

    يكي از پروژه هاي موفق اين مؤسسه براي حفاظت مزارع كشاورزي از هجوم باد و شن‌هاي روان ايجاد شبكه هاي بزرگ و بسيار عظيم بادشكن زنده با كاشت درختان بلند قامت در اطراف اراضي كشاورزي شامل زراعت هاي مختلف و باغات ميوه است. از آنجائيكه در بيشتر ايام سال اراضي زراعي  و باغات ميوه در معرض هجوم بادهاي سهمگين حاوي ذرات معلق بويژه از طرف بيابان بزرگ گبي(Gobi) هستند معمولاً خسارت و صدمات جبران ناپذيري به توليدات كشاورزي اين منطقه وارد مي گردد. با ايجاد شبكه هاي بزرگ باد شكن كه عمدتاً ازگونه هاي مختلف صنوبر، كاج و همچنين درخت مقاوم به خشكي مانند سنجد استفاده ميشود موفق گرديده اند كه با احداث اينگونه بادشكن ها ميزان توليد در اراضي زراعتي و باغات را افزايش دهند. همين نوع بادشكن ها نيز معمولاً براي محافظت كانال هاي آبياري، جاده هاي دسترسي، راه آهن و غيره نيز به فراواني مورد استفاده قرار مي گيرد.

دکتر حسن ‌روحی‌پور

     بخشي ازخطوط سراسري راه آهن چين كه دو ايالت بزرگ گانسو و نينشا را بهم متصل مي نمايد از مناطق  بياباني وسيعي عبور مي نمايد كه در معرض  هجوم شن‌هاي روان عظيمي قرار گرفته است. طبق اظهار کارشناسان تثبیت شن آکادمی علوم جین بعلت هجوم شن‌هاي روان كه تحت تأثير بادهاي سهمگين شمال غربي قرار دارد، احداث راه آهن در اين منطقه غير ممكن بنظر ميرسده و بسياري از مشاوران خارجي نيز احداث راه آهن را در اين منطقه كه بين دو بيابان معروف تنگالي و گبي قرار دارد بسيار مشكل و يا غير ممكن تصور مي نمودند. با اين وجود كارشناسان تثبيت شن هاي  روان چين با اجراي يك طرح مؤثر بنام "پروژه شاپاتو" (Shapotou)  كه از سال 1956 آغاز گردیده  نسبت به تثبيت تپه هاي شني حدود 160 كيلومترشنزارهای اطراف این  مناطق بحراني كه خطوط راه آهن مي بايست از بین آنها عبور نماید اقدام نمودند.  اين پروژه كه يكي از معروفترين پروژه هاي تثبيت شن جمهوري خلق چين بشمار ميرود،  براي حفاظت بخش مهمي از خطوط راه آهن سراسري چین بوده و به ترتيب از مجاورت خطوط راه آهن تا تپه های اطراف آن داراي 5 نوع عمليات متفاوت تثبيت شن بشرح زير مي باشد ...

    در كشور چين طي سالهاي متمادي تحقيقاتی روي روشهاي مختلف تثبيت شن‌هاي روان صورت گرفته است. در حال حاضر بر اساس نتايج بدست آمده از بررسیهای مختلف که توسط موٌسسات تحقیقاتی و زیر نظر آکادمی علوم چین انجام گرفته،  سه روش زير بطور گسترده ای برای تثبیت تپه های شنی در کشور پهناور چین مورد استفاده قرار میگیرد:
1ـ Straw-sand barrier  : دراين روش براي احداث بادشکن غیر زنده از باقيمانده هاي گياهي بویژه ساقه وكلش گندم كه در سطوح بسيار گسترده اي در كشور چين كشت مي‌شود استفاده مینمایند. با پهن کردن ساقه هاي گندم به صورت ردیفهای موازي يا خانه هاي شطرنجي در سطح شنزار و فرو كردن اّنها در شن تا عمق حدود 10-20 سانتيمتر، بادشكن هايي با فواصل 5/1 تا 2 متر ايجاد مي نمايند. بادشکنهای مذکور سرعت باد را تا حد آستانه فرسایش کاهش داده و مانع حرکت ذرات شن مي‌شود. اين نوع بادشكن ها بطور موقت تپه هاي شني را بطور مكانيكي تثبيت مينمايد. پس از احداث بادشکن در سال بعد با كاشت گونه هاي سازگار نسبت به  تثبیت بيولوژيك و دائمي شنزار اقدام ميشود.

2ـ Clay-sand barrier : روشي است كه با استفاده از خاك رس و انباشت كردن آن در رديفهاي موازي يا شطرنجي با فواصل سه متر از همديگر و ارتفاع تقريباً 15 تا 20 سانتيمتر ابتدا شن‌هاي روان را بطور مكانيكي تثبيت نموده و سپس مانند روش فوق در سالهاي بعد نسبت به كاشت گونه هاي سازگار و تثبيت بيولوژيك اقدام مي نمايند.
                                  
3ـ Gravel barrier : اين روش نيز مانند روش Clay barrier  است فقط بجاي خاك رس از سنگ و سنگ ريزه استفاده مي نمايند.

              دکتر حسن روحی‌پور

    به طور كلي به سه طريق مي‏توان از حركت شن‌هاي روان جلوگيري بعمل آورد كه نتيجه هر سه عامل مي‏بايست نهايتاً به تثبيت بيولوژيك شن‌هاي روان منجر گردد.

الف- روش مكانيكي:
در اين طريقه با ايجاد موانع يا وسائل بازدارنده‏اي مانند ساقه‏هاي ني، لوئي، گزيا ساقه‏هاي خشبي گياهان ديگر و همچنين موانع تخته‏اي كه به قواصل معيني از همديگر روي تپه‏هاي شني بعنوان باد شكن احاث ميگردد، از حركت ذرات شن جلوگيري مينمايند (عکس شماره  ).  در فواصل بين اين باد شكن‏هاكه متناسب با ارتفاع آنها متغير است قلمه و يا نهال گياهان سازگار در منطقه مورد نظر راكشت مي‏نمايند. اين باد شكن‏ها سرعت باد را تا حد آستانه فرسايش كاهش داده و بطور موقت از حركت مكانيكي ذرات شن جلوگيري مي نمايد. در طي اين مدت بعلت پايدار شدن خاك محل استقرار گياه بذر،  قلمه يا نهالهاي كشت شده فرصت دارند تا به رشد و نمو طبيعي خود ادامه داده و نهايتا در اثر رشد و گسترش ريشه ناحيه مورد نظر را بطور دائم تثبيت نمايد.

    به طور كلي حركت شن‌هاي روان و خسارتهاي ناشي ازهجوم آن به تاسيسات مختلف يكي از مسايل و مشكلاتي است كه بسياري از كشورهاي جهان بخصوص در مناطق گرم وخشك با آن دست به گريبان هستند. اراضي وسيعي از كشور ما نيز پوشيده از شن‌هاي روان است كه بيشتر در نواحي مركزي، جنوبي و شرق ايران متمركز مي‏باشد و مساحت آن بابر آمارهاي موجوددر حدود12 ميليون هكتار تخمين زده مي‏شود(نيكخو1350). جديدترين آمار از وسعت تپه هاي ماسه اي كه توسط مؤسسه تحقيقات خاك و آب با استفاده از تصاوير ماهواره اي ارائه شده است گسترش آنهارا در حدود 5/4 ميليون هكتار براورد نموده است.نيمي از اين مقدار را تپه‏هاي شني  فعال تشكيل داده كه بطور دائم اراضي مزروعي، روستاها، جاده‏ها و شهرها و تاسيسات مختلف را مورد هجوم قرار مي‏از اين گذشته هنگام طوفانهاي شديد فضا و محيط زيست توسط گرد و خاك بشدت آلوده مي‏گردد؛ بطوريكه در نواحي كويري و ساير مناطقي كه طوفانهاي شن در آنجا شدت بيشتري دارد، صحرانشينان در اثر تنفس هواي آلوده به ذرات شن به بيماري سيلكوز كه بيماري خطرناكي بوده در اثر تمركز ذرات شن در ريه‏ها بوجود مي‏آيد مبتلا مي‏گردند.(جزوه درسي اكولوژي پيشرفته- دكتر ابوالقاسم مقين1358)
     عوامل باز دارنده در استقرار پوشش گياهي روی پهنه های شنی لغزان و ماسه هاي روان
بطور عمده عوامل زير مانع از استقرار گياه و عدم رشد و نمو گياهان در شن‌هاي روان مي‏گردد.
1-مدفون شدن بذر، قلمه و يا نهال در زير توده هاي شني كه از يك ناحيه برداشته شده و در ناحيه ديگر انباشته مي‏گردد.
1- در اثر حركت و جابجائي ذرات شن قلمه و يا نهال هاي كشت شده از جا كنده شده و در نتيجه نمي‏تواند به رشد خود ادامه دهد.
2-  از دست رفتن يا كاهش شديد ذخيره رطوبتي خاك در اثر جابجائي توده‏هاي شن بوسيله باد.
3-  تبخير و تعرق شديد ناشي از وزش باد بخصوص در تپه‏هاي شني مرتفع كه منجر به خشك شدن گياه روي تپه‏هاي شني مي‏شود.
4- اثرات تخريبي ضربات ذرات شن روي جوانه و برگهاي تازه سبز شده قلمه و يا نهال.
5-  حركت سريع آب از قسمتهاي فوقاني تپه‏هاي شني و نفوذ به اعماق پائين تر( بعلت درشت بودن كاپيلارهاي موجود در بافت شني) و در نتيجه كاهش رطوبت در ناحيه ريشه در ابتداي استقرار گياه.
با توجه به موارديكه ذكر گرديد هر عاملي كه بتواند بطور موقت از جابجائي مكانيكي ذرات شن جلوگيري كرده و باعث شود كه رطوبت مناسبي را درون توده‏هاي شن نگهداري نموده و از اتلاف بيش از حد آن جلوگيري نمايد، بعنوان يك تثبيت كننده استفاده نمود.

دکتر حسن روحی پور

ميزان تراکم شبکه های بادشکن بسته به ساختار ونوع باد شكن متفاوت است. در بادشكن قابل نفوذ كه طبیعتاٌ از تراکم کمتری نسبت به بادشکن متراکم برخوردار است قسمتي ازجريان باد از فضاي بين بادشكن ها عبور مي‏نمايد و قسمت ديگر آن نيز به سمت بالاي بادشكن منحرف مي‏شود. بعلت اينكه جريان باد تقسيم مي‏شود بنابراين منطقه‏اي با جريان باد كم سرعت در پشت بادشكن بوجود مي‏آيد كه طول اين ناحيه به ساختمان و ارتفاع بادشكن بستگي دارد.
در يك بادشكن غيرقابل نفوذ يا متراكم تمامي جريان باد به طرف بالاي بادشكن منجرف مي‏شود و منطقه‏اي با سرعت بسيار كم باد در فاصله كوتاهي بعد از بادشكن ايجاد مي‏گردد. چون هيچگونه بادي از درون بادشكن نفوذ نمي‏نمايد، بنابراين فشار هوا در پشت بادشكن نسبت به جلو و بالاي بادشکن كمتر است. اختلاف فشار بين دولایه هوا در بالا و پائین بادشکن باعث پديد آمدن يك جريان متلاطم در پشت بادشكن مي‏گردد كه منجر به كاهش طول منطقه محافظت شده مي‏گردد. بعبارت دیگر در بادشكن غيرقابل نفوذ، در پشت بادشكن سرعت باد بيشتر از بادشکن غیر متراکم كاهش مييابد ولي طول منطقه محافظت شونده در پشت بادشکن در فاصله كوتاهتري ازدیواره بادشکن صورت میگیرد.
Ngli بادشكنهايي را كه نفوذ پذيري آنها بين 15 تا 20 درصد بود متراكم و آنهائي را كه بيش از 45 درصد نفوذ پذيربودند غيرمتراكم ناميده است. بادشكنهاي نيمه متراكم در حدفاصل بين اين دو نوع بادشكن قرار دارند. نتايج بررسيهاي اين دانشمند نشان داد كه تأثير بادشكن متراكم در كاهش سرعت باد، در جلو بادشكن و همچنين تا 4 برابر ارتفاع آن در پشت بادشكن بيشتر از بادشكن غيرمتراكم است. در حالیکه تاًثير بادشكن غير متراكم در فاصله دورتر از 4 برابر ارتفاع بادشكن بيشتر از بادشكن متراكم است.

دکتر حسن روحی پور

تصویری از صلابت و مظلومیت و استقامت زن بختیاری که توسط همکار گرامی هاشم کنشلو در شهریورماه ۱۳۸۶ در منطقه زردکوه بختیاری به ثبت رسیده است.

     چون احداث بادشكنهاي درختي دارای هزینه نسبتا"زیاد بوده و همچنین به زمان زیادی برای رشد کامل آنها نیاز است، بنابراین بايد سعي گردد تا طراحي بادشکن بنحوی صورت گيرد كه داراي راندمان زيادی بوده و هزينه كمتري را بخود اختصاص دهد. بهمین دلیل انتخاب نوع درخت و یا گیاه خاص برای ایجاد یک شبکه بادشکن مطلوب باید براساس موازین زیر استوار باشد.

احداث بادشکن‌ها برای جلوگیری از فرسایش بادی و کاهش اثرات آن روی گیاهان زراعی و موجودات زنده داری مزایای زیاد و همچنین معایبی است که بطور خلاصه بشرح زیر است.
1-سرعت باد را كاهش داده و در نتيجه فرسايش را محدود مي‏سازد. وودروف كاهش60  درصد سرعت باد را در پشت يك نوع بادشكن تراوا در ايالت كانزاس گزارش كرده است.
2- وجود بادشکن خسارت ناشي از اثرات مكانيكي برخورد باد با شاخ و برگ گياهان را بشدت  كاهش مي‏دهد.
3- با ایجاد تغيير در ميكروكليماي اطراف گیاه باعث افزايش عملكرد گياهان زراعي مي‌شود.
4- حفاظت از محل نگهداري حيوانات اهلی و افزايش بازدهي فراورده های دامی. در اینمورد مطالعات كمتری صورت گرفته، ولي احتمال داده شده كه ميزان زاد و ولد گوسفندان در اثر وجود بادشكن افزايش يافته است
5- احداث بادشکن براي حيات وحش نيز زيستگاه مناسبی بوجود آورده و تامین خوراك آنها را بطور مستقیم و غیر مستقیم تسهیل می‌سازد.

     آيا واقعا ما با كمبود مقاله و پژوهش روبرو هستيم؟ آيا توليد مقاله پژوهشي مرتبط با ساختار سياسي و نوع مديريت حاكم بر حوزه علم و پژوهش نيست؟ آيا همه محققان از بس كه مقاله نوشته‌اند، خسته شده‌اند؟

     به همت دو تن از همكاران (آقايان محمّد درويش و مجتبي پاكپرور)، پيش از ظهر امروز (12 دي ماه 86) فيلم مستند و علمي «يك حقيقت ناخوشايند» براي جمعي از پژوهشگران مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان فارس، از جمله استاد سيد آهنگ كوثر نمايش داده شده و مورد نقد و بررسي قرار گرفته است.

    چهارشنبه‌ي گذشته (۲۸ آذرماه ۸۶)، به دعوت اعضاي كميته‌ي ملّي فرسايش و رسوب، مهمان گروهي از نخبگان دانش خاك‌شناسي و آبخيزداري كشور بودم. بهانه‌ي اين حضور، نمايش و تحليل فيلم مستند و  بحث‌برانگيز آقاي ديويس گاگنهايم (يك حقيقت ناخوشايند) بود كه بر اساس كتابي از «ال گور»، سياستمدار پيشين و فعال زيست‌محيطي كنوني آمريكايي ساخته شده و تاكنون با حدود دو ميليارد نفر بيننده، در شمار پرتماشاگرترين فيلم‌هاي مستند علمي جهان قرار گرفته است.

كاشت گياهان زراعي Cultivated crops
بطور كلي گياهاني كه نزديك بهم كشت مي‏گردند به طور معمول مؤثرتر از گياهان زراعي هستند كه با فواصل مختلف كشت مي‏گردند. تأثير اين نوع گياهان زراعي روي مهار فرسايش بادي به عوامل زیربستگي دارد:
1- مرحله رشد
2- تراكم پوشش گياه
3- جهت رديفها
4- عرض رديفها
5- نوع گياه با نوع زراعت
6- شرايط آب و هوائي
مديريت خوب مانند تناوب چرا و غيره نيز بسيار مهم هستند. گياهان رديفي مانند پنبه، ذرت و سبزيجات حفاظت كمتري نسبت به زراعتهاي متراكم دارند ...

     حركت ذرات تحت اثر يك سيال به طور معمول از طرفي به اندازه ذرات، شكل ذرات و وزن مخصوص ذرات بستگي داشته و از طرف ديگر به خصوصيات سيال نيز ارتباط دارد. انتقال ذرات از بستر خاک نه تنها به خصوصيات ذرات منفرد بستگي داشته بلكه به خصوصيات توده رسوب مانند توزيع اندازه ذرات، (درجه بندي Sorting )، ترتيب قرار گرفتن ذرات، (Packing arrangement ) تخلخل و چسبندگي ذرات بستگي دارد. بنابراين براي مطالعه رسوبات بادي داشتن اطلاع از خصوصيات فيزيكي ذرات و توده رسوب ضروري است.

     براي حفظ و احياء پوشش‌هاي ساواناي اين ناحيه كه ضمن انحصاري بودن، از ابعاد گوناگون داراي ارزش بالايي برخوردار هستند، شيوه‌هاي زير پيشنهاد مي‌شود:

     براي يكايك همكاران عزيز و پژوهشگران محترم و كوشا در عرصه‌ي مقدس طبيعت وطن، آرزوي بهره‌مندي از معنويت كم‌نظير اين عيد بزرگ را خواهانيم.

روز علي (ع) بر مشتاقان و عاشقان حضرتش مبارك و خجسته باد
هيأت مديره انجمن اعضاي هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور

     با عنايت به توضيحاتي كه در خصوص ويژگي‌هاي پوشش گياهي نواحي جنوب  و جنوب شرقي ارايه شد و با توجه به كندوكاوي كه‌ در رويشگاه‌هاي مختلف آكاسيا، كهور، بادام، بنه و زيتون به عمل آمد، جمع‌بندي ذيل حاصل گرديد تا پاسخي براي پرسش‌هاي عنوان شده باشد:

     ریشه ارتیاط و علاقه انسان به گیاه از سال‌های بسیار دور و شاید از دوران انسان‌های اولیه نشأت می‌گیرد. در طول تاریخ استفاده از گیاه مسیر تكاملی و اشتقاق علمی گسترده‌ای داشته است. در این راستا از زمان مهاجرت قوم ماد به فلات ایران، مردم این سرزمین همواره در توسعه فضای سبز و كاشت گیاهان كوشا بوده‌اند، به طوری كه روزگاری ایران به نام كشور گل و بلبل شهرت داشت. متأسفانه در چند دهه‌ي اخیر، حرمت سبزينه و منابع طبيعي، جايگاه خويش را در سرزمين مادري از دست داده و مورد بی مهری بسیار قرار گرفته و مي‌گيرند. از اين رو، بالا بردن سطح آگاهی‌های مردم در مورد فضای سبز و آشنایی با خواص گیاهان ضرورتی است كه مانع بروز فاجعه نابودی شهرها بر اثر آلودگی هوا و محیط زیست می‌شود.
    چنين است كه اهمیت دادن به نقش فضای سبز در زندگی انسان‌ها و ایجاد علاقه‌ي بیشتر به درخت و ديگر مواهب طبيعي، رسالتي است بسیار مهم كه به مصداق‌هايي از فوايد درختان در اين مجال اشاره می‌شود:

     در اين تحقيق سعي گرديد با بررسي فاكتورهاي مختلف رويشگاهي، علت خشكيدگي سرشاخه ها و پايه هاي آكاسيا هاي بومي و ديگر گونه هاي درختي ودرختچه‌اي را در محدوده استان هرمزگان مورد شناسايي قرار داده  تا بتوان با توجه به شرايط و امكانات و  هم چنين خصوصيات اكولوژيك و مقايسه آن با ساير تحقيقات انجام شده،  مناسب ترين شيوه هاي مديريتي معرفي گردند.
    شايد بتوان اين طور طرح سئوال کرد:

    اينك اهميت رخداد ويران‌گر بيابان‌زايي به چنان درجه‌اي رسيده كه مجمع عمومي سازمان ملل متحد با تصويب قطعنامه‌اي تحت عنوان "برنامه محيط زيست ملل متحد"، دهه‪ ۲۰۱۰ -۲۰۲۰‬را دهه مقابله با بيابان‌زايي اعلام مي‌كند.
    در پي اين مصوبه طي دو سال آينده مجمع عمومي درمورد چگونگي برگزاري مراسم و برنامه‌هاي مهار بيابان‌زايي در دهه‌ي آينده تصميم گيري خواهد كرد ...

      در دهه 70 كه براي تدوين كتاب " نگرشي بر سيماي منابع طبيعي سواحل جنوب كشور" عازم مناطق جنوبي كشور مي‌شدم، بعضا" مشاهده مي‌شد كه تعدادي از پايه‌هاي گياهان دايمي بخصوص درختان و درختچه‌هاي آكاسيا و كهور دچار خشكيدگي شده و يا در يك وضعيت نامناسبي زيست مي‌كنند. پايين بودن جمعيت پايه هاي بيمار و خشك شده نسبت به افراد سالم و مصادف بودن زمان  بازديد با ترسالي، مشكل را چندان آشكار نمي‌نمود تا نگرشي عميق و علمي و همه جانبه به معضل خشكيدگي درختان داشته باشيم. بروز جنگ و توجه دولت وقت به بنادر جنوبشرقي ايران از يكسو و توسعه و گسترش قطب‌هاي تجاري و اقتصادي  چابهار، قشم و عسلويه  از جانب ديگر، كمبود پوشش گياهي و فضاي سبز با توجه به افزايش تراكم جمعيت كاملا" محسوس گرديد و اهميت و نقش پوشش‌هاي گياهي در توسعه  پايدار منطقه  براي مسئولين و مديران محرز گرديد  بطوريكه با اجراي ده‌ها پروژه هاي مطالعاتي در سطح منطقه،  نسبت به بررسي پوشش گياهي و چگونگي احياء   و گسترش آن اقدام نمودند. تحولات يادشده و توجه روزافزون، مسئولين منابع طبيعي منطقه را برآن داشت تا در حفظ و حراست از پوشش‌هاي طبيعي، بيش از پيش جديت نمايند.

     زمان حال تعیین‌کننده چگونگی کیفیت محیط زیست نسل‌های آینده است. کره زمین به شدت در حال تغییر است و این تغییرات به خوبی از فضا دیده می‌شود. برای رهایی از وضع موجود باید اندیشه کرد و راه‌کارهای ممکن را به کار انداخت. طراحی محصولات مورد نیاز سازگار با محیط‌زیست پایدار، حفظ یخچال‌های طبیعی، آموزش و آگاهی جامعه‌ها برای حفظ محیط‌زیست، توقف خسارات زیست‌محیطی از جمله این راه‌کارها است. آینده محیط زیست سیاره زمین در دست ماست و این ما هستیم که باید تصمیم بگیریم چه باید کرد.

      بروز انواع خشكيدگي در گونه هاي درختي پوشش هاي طبيعي سواحل جنوب كشور بخصوص گونه هاي جنس آكاسيا  طي چند سال اخير، اذهان مسئولين و دست اندركاران منابع طبيعي را در اين مناطق مغشوش نموده است و پيوسته آنها را برآن داشته تا علت و يا علل اين پديده را شناسايي تا بتوانند با اتخاذ  راه حل هاي مناسب، ضمن جلوگيري از نابودي پوشش هاي محدود و بعضا" نادر اين ناحيه  كه نقش ارزنده‌اي در حفظ آب و خاك، تعديل شرايط سخت محيطي و تامين علوفه دام‌ها منطقه دارد ، اقداماتي در جهت احياء آنها نيز بردارند. 
     با عنايت به دغدغه موجود، سعي گرديد ضمن تفحص در تحقيقات انجام شده در منطقه و مناطق مشابه در ديگر كشورها، بدون هيچ پيش داوري كليه فاكتورهاي مختلف رويشگاهي را در 6 محل مورد مطالعه و بررسي قرارداده و با مقايسه با ساير رويشگاه‌هاي مشابه، علل خشكيدگي گونه‌هاي درختي ودرختچه‌اي را در محدوده استان هرمزگان مورد شناسايي قرار داده  تا بتوان با توجه به شرايط و امكانات و  هم چنين خصوصيات اكولوژيك،  مناسب ترين شيوه هاي مديريتي معرفي گردند.
    نتايج بررسي‌ها نشان داده است عوامل خشكي و كمبود رطوبت ، كهولت سن و ديرزيستي، عدم تجديد حيات و ناقص بودن هرم سني ، چراي مفرط و دايم دام،  عمليات عمراني، فرسايش خاك و عميق شدن زهكش‌ها، شور شدن اراضي و حذف بعضي از عناصر جانوري ، بيشترين نقش را در وضعيت پيش آمده دارا بوده كه در نقاط مختلف شدت و حدت آنها متفاوت مي باشد.
    جهت احياء اين رويشگاه‌ها، استفاده از شيوه‌هاي ذخيره رطوبت، جنگلكاري با گونه هاي مناسب ، كنترل چراي دام و بكارگيري ملاحظات زيست محيطي در زمان اجراي طرح هاي عمراني از اهم اقداماتي است كه در شرايط فعلي قابل توصيه مي‌باشد.

كلمات كليدي: ساوان ، هرمزگان ، خشكيدگي ، پوشش هاي درختي ، رويشگاه

هاشم کنشلو

     از آنجا كه افزایش 13.6 درصدی حقوق اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها به شرط افزایش ساعت مؤظفی مورد تأیید رئیس جمهور قرار گرفته است، اين احتمال وجود دارد كه به تبع آن، افزايش ياد شده اعضاي هيأت علمي وزارت متبوع را هم پوشش دهد.
    به گزارش خبرنگار مهر، بر اساس آیین‌نامه افزایش حقوق اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها که به تأیید رئیس جمهوری رسیده است، اگر استادی نمی‌خواهد ساعت مؤظفی خود را افزایش دهد، می‌تواند اعلام کند تا مشمول این افزایش نشود.
    حقوق اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها در لایحه خدمات کشوری استثنا شده است و افزایش قابل توجه اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها در نظر گرفته شده است.
    به گفته وزیر علوم، هیچ دستگاهی حتا آموزش و پرورش بیش از 5 درصد افزایش حقوق نداشته است.
محمد مهدی زاهدی تاکید می‌کند: هیچ جای دنیا جز ایران نمی‌توانید کشوری پیدا کنید که یک اختلاف فاحش بین حقوق دریافتی اعضای هیأت علمی و کارکنان دانشگاه وجود داشته باشد، البته این به آن معنا نیست که حقوق اعضای هیأت علمی بالا است. اما این نکته قابل توجه است که در برخی موارد حقوق اعضای هیأت علمی 10 برابر کارکنان است و بر سر همین موضوع است که برای افزایش حقوق اعضای هیأت علمی در دولت و مجلس باید رایزنی مضاعفی صورت گیرد.
    وزیر علوم افزود: در لایحه خدمات کشوری که اخیرا ابلاغ شده است هیأت علمی استثنا شده‌اند و البته این مستثنی شدن تلاش بسیاری را می‌طلبید که البته این اتفاق از افتخارات وزارت علوم است.
    زاهدی با بیان اینکه دیوان محاسبات و بازرسی کل کشور از وزارت علوم در خصوص افزایش 13.6 درصدی حقوق اعضای هیأت علمی از وزارت علوم سؤال کرده‌اند، گفت: دیوان محاسبات مبانی قانونی این افزایش را خواستار شده است.