تارنماي انجمن اعضاي هيأت علمي

گزارش اولين همايش علمي انجمن اعضاي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور با عنوان بررسي چالش‌ها و چشم اندازهاي محيط زيست و منابع طبيعي ايران

در نخستين سخنراني فصلي انجمن در سال 1388 با عنوان"بررسي چالش‌ و چشم‌اندازهاي محيط زيست و منابع طبيعي ايران"  سرکار خانم دکتر معصومه ابتکار وجناب آقاي  دکتر محمد مهدوي به ايراد سخنراني پرداختند. در اين نشست روز دوشنبه 4/4/88 برگزار شد ابتدا سرود ملي جمهوري اسلامي نواخته شد و سپس مهندس سيد اخلاقي آياتي از كلام الله مجيد را تلاوت نمودند و قبل از شروع سخنراني خانم دکتر ابتکار، آقاي مهندس درويش در معرفي ايشان گفت: از ميان همه‌ي پست‌ها و مقام‌هايي كه خانم دكتر ابتكار داشته‌اند عنوان قهرمان زمين را بايد شايسته ايشان دانست. ايشان تنها ايراني هستند كه اين جايزه را كسب كردند
خانم دكتر ابتكار در شروع سخنراني‌شان بعد از تشكر از انجمن، به جهت اينكه به همراه ساير تشكل‌هاي مرتبط در جهت اعتلاي كشور در زمينة توسعه پايدار قدم برمي‌دارد، خاطر نشان ساختند که من ترجيح مي دهم با صحبت از فرصتها سخنانم را شروع کنم چون اشاره به چالش‌ها قطعا باعث نگراني و دلسردي خواهد شد! ايشان ادامه دادند که  من باتکيه بر تجربياتي که در اين زمينه دارم سعي ميکنم سخنانم را کامل کنم.
 آنچه در زير مي آيد خلاصه اي از سخنان اين بانوي عرصه منابع طبيعي و محيط زيست کشورمان است:
فرصت‌ها: فرصت‌هاي بزرگي در كشور وجود دارد كه يا از دست رفته و يا ناديده گرفته شده‌اند. بزرگ‌ترين فرصت ايجاد نظام مردم سالاري در كشور است و در اينجا مردم قدرت دخالت در سرنوشت خود براي رسيدن به پيشرفت و توسعة پايدار دارند. باورهاي ديني نيز خود مي‌تواند فرصت‌هاي زيادي را براي توسعة پايدار و حفظ محيط زيست به وجود آورند.
فرصت ديگر قانون اساسي پيشرو و پوياست كه نگاهي عدالت جويانه به همة جنبه‌ها از جمله محيط زيست را دارد (فقرا نقش زيادي در تخريب محيط زيست ندارند ولي از تخريب محيط زيست بيشترين آسيب را مي‌بينند و اين بي‌عدالتي است).
وجود قوانين مناسب از ديگر فرصتهاست مثل قانون جامع مديريت پسماند كه در سال 1383 تصويب شد.(البته در بسياري از موارد از جمله جنگل و مرتع و منابع طبيعي مشكل كمبود قوانين سودمند را داريم). در آموزش عالي فرصت‌هاي زيادي داريم و تحصيلكردگان در حوزة محيط زيست و اساتيد برجسته در اين زمينه فراوان هستند. ظرفيت‌هاي بخش خصوصي نيز بسيار زياد است و نگاه اقتصادي به محيط زيست و منابع طبيعي بايد به تدريج ايجاد گردد و شركت‌ها و مؤسسات بخش خصوصي محيط زيست فعال شوند و بخش خصوصي نمايشگاه محيط زيست به تدريج در حال فعال شدن است.
ظرفيت بخش خصوصي در زمينة محيط زيست بسيار جدي است.
سازمان‌هاي مردم نهاد نيز مي‌توانند قدم‌هاي بلندي را در جهت رسيدن به محيط زيست سالم و پويا برداشته و بسيار در اين زمينه فعال باشند.
ظرفيت بزرگ ديگر ظرفيت‌هاي بين‌المللي است و ما ناگزير هستيم به عنوان عضوي از جامعة جهاني با اين حركت همراهي داشته و در جهت پيشرفت حفاظت از محيط زيست خود از آن استفاده كنيم.
چالش‌ها: چالش نگرشي، نگرش بسياري از كارگزاران ارشد كشور به محيط زيست يك نگاه محوري نيست كه شايد دليل آن وجود محدوديت‌هاي كشور مثل فقر و كمبود منابع باشد.
بخش‌هاي بسياري با مسايل محيط زيستي كاملاً گره خورده و محيط زيست را تحت تأثير قرار مي‌دهد. چالش بعدي چالش ساختاري است، اگر رئيس جمهور به محيط زيست توجه خاص ويژه صحيحي داشته باشد و نگاه به محيط زيست نگاهي پيشرو و صحيح و دقيق باشد سازمان حفاظت محيط زيست كه اجرا كننده نظرات رئيس جمهور است موفق‌تر خواهد بود ولي گسستگي بين متوليان محيط زيست وجود دارد سازمان حفاظت محيط زيست، سازمان جنگل‌ها، سازمان آبخيزداري و ...
شوراي عالي حفاظت محيط زيست متأسفانه منحل شد و نتوانست وظايفش را انجام دهد. در آن زمان مناطق حفاظت شده از 2/4 به 7/7 رسيد و جنگل‌ها و تالاب‌هاي حفاظت شده گسترش يافتند و براي اجراي طرح‌هاي عمراني موافقت و نظر سازمان حفاظت محيط زيست بسيار مهم و لازم بود.
شوراي عالي با حضور رئيس جمهور و وزراي صنعتي تشكيل مي‌شد و بسيار مقتدر و قدرتمند بود و امروزه به دليل نبودن اين شورا جهت‌گيري‌ها و سياست گذاري‌ها بسيار در جهت صدمه به محيط زيست است.
چالش بعد قانون گريزي است كه امروزه وجود دارد و قانون چهارم اجرا نشد اقتصاد بايد به سمت بهره‌وري بيشتر و آسيب كمتر به محيط زيست پيش مي‌رود.
براي مثال تشكيل صندوق ملي محيط زيست قرار شد در كشور تشكيل گردد كه با چالش‌هاي جدي مواجه شد.
مشكلي كه براي جوامع مدني پيش آمد
بحث فقر و نياز به اشتغال در كشور كماكان باقي است و باعث آسيب به محيط زيست است. بورس بازي و زمين خواري نيز بسيار به محيط زيست آسيب زده.
فرصت‌هاي بين المللي مثل شاخص EPI نيز امروزه از بين رفته است و تبديل به چالش شده است.
امروزه شاخصي براي بررسي وضعيت محيط زيستي خود نداريم. ESI شاخصي است كه امروزه براي بررسي محيط زيست وجود دارد ولي در كشور ما به دليل الگوي غلط استفاده از سوخت‌هاي فسيلي از اين نظر وضعيت خوبي نداريم ولي EPI بيشتر به شرايط و وضعيت منابع طبيعي مربوط است و از نظر اين شاخص رتبة ايران 52 بود كه خيلي هم خوب نيست اين رتبه در حال حاضر 14 واحد افت كرده و دليل آن عدم حضور ما در مجامع بين‌المللي است.
مي‌توان با يك مديريت توانمند، عالمانه و مشورتي مشكلات و چالش‌ها را از بين برد و فرصت‌ها را غنيمت شمرد، تا با همكاري و همياري همه به سمت دستيابي به يك محيط زيست پايدار پيش رويم.

بخش دوم سخنراني به صحبت‌هاي جناب آقاي دکتر محمد مهدوي استاد حوزه آب شناسي كشور اختصاص داشت که در رابطه با منابع آبي و مسايل مربوط به آن ايراد سخن کردند. مطالب زير خلاصه‌اي از سخنان اين استاد فرزانه است:
ابوالقاسم كرجي 1000 سال پيش دربارة آب‌هاي زيرزميني بسيار دقيق قوانين و مسايل را توضيح داده است (استخراج آب‌هاي پنهاني)بنابر اين مي توان دريافت که از دير باز دانشمندان ما به اين مسئله حياتي توجه داشته اند.
در حالي کهEc   آب در چاهها 2000 تا 2100 بود امروزه به 8000 رسيده است. سبز شدن لولة‌ آب يعني پائين رفتن زمين. فرونشست‌هاي جنوب تهران، اول جادة ساوه و شمال مشهد (چناران) كه لوله گاز از آن مي‌گذرد و مي تواند حوادثي ناگوار را بوجود بياورد همه در نتيجه برداشت بيش از حد آب از منابع آب زير زميني است.
در اروپا از 500 سال پيش و FAO از 100 سال پيش مطرح كردند هر موضوع و پروژه‌اي در محيط زيست بايد با مديريت و ديد جامع نگر همراه باشد تا به محيط زيست آسيب نرسد. سدسازي خيلي خوب است ولي كارهاي بهتري نيز براي حفظ آب وجود دارد. مثلاً نيشكر و چغندرقند توليد مي‌شود و شهرهاي آبادان و اهواز با كمبود آب مواجه هستند و دليل آن عدم مديريت آب در سطح كلان است.
از آب زيرزميني بايد آنقدر برداريم كه تجديد شود و اگر بيشتر برداريم آنها پايدار نخواهند بود . 5 تا 6 ميليارد متر مكعب در سال ما مازاد برداشت داريم. و در نهايت كف‌گير به ته ديگ مي‌خورد و آب قابل استفاده نخواهد بود. مثلاً نيترات آب زياد مي‌شود و در برخي مناطق نيترات ما چهار برابر حد مجاز است. بهره‌برداري از شبنم امروزه در دنيا مرسوم است. از 400 شهرك صنعتي فقط در 40% آب تصفيه مي‌شود. ذر حاليکه در كشورهاي صنعتي آب 16 بار در صنعت استفاده مي‌شود ولي در صنايع ما فقط يك بار استفاده مي‌شود. براي توليد 700 گرم غذا يك تن آب مصرف مي‌شود.
فرسايش يعني فقر خاك و فقر جامعه در نهايت. نرخ رسوب‌گذاري سدهاي ما حدود 2% است ولي در آمريكا نرخ رسوب گذاري 2/0 درصد است. عمر سدهاي ما 1/0 عمر سدهاي آمريكاست.
 مرتع از نظر حفظ آب و خاك بسيار مهمتر است تا توليد علوفه. جنگل قطب توليد چوب نيست بلكه قطب حفظ طبيعت و محيط زيست است. تالاب‌ها بايد حفظ شوند، امروزه در آمريكا تالاب سازي مي‌كنند، زيرا وجود آنها براي حفظ محيط زيست و آبهاي زيرزميني بسيار مهم است.
97% آب‌هاي كرة زمين آب شور است. با ذوب شدن يخ‌ها اين آبهاي شيرين هم وارد درياها شده و شور مي‌شوند. كانادا 20% آبهاي شيرين و 5% جمعيت را دارا است. و بيشترين كارهاي حفاظتي آب در اين كشور انجام مي‌شود. چين 7% آب 21% جمعيت
دو سوم بارندگي‌هاي كشور ما تبخير مي‌شود. افزايش جمعيت بسيار زياد است ولي فضاي سبز و بهداشت و رفاه بيشتر هنوز تحقق نيافته است، پس فشار بر منابع آب بيشتر خواهد شد.
ما مديريت ضعيف داريم. با تبديل مناطق طبيعي به شهر سيلاب‌ها 6 برابر مي‌شوند.
براي توليد سدها بايد همه گونه بررسي كارشناسانه و پايه‌اي و زيست محيطي انجام شود، در نهايت ساخت سد بايد مورد توافق و توجه مردم باشد وگرنه نبايد ساخته شوند.

نتيجه
اول بايد برنامه‌ريزي كنيم كه از آب مي‌خواهيم چه استفاده‌اي كنيم؟
و چگونه استفاده كنيم، براي تفرج، توليد برق، كشاورزي و يا .....؟
دوم از كدام گزينه براي مصرف آب استفاده كنيم.
و در نهايت تصميم بگيريم مقدار كم آب موجود را چگونه مصرف كنيم.

با سپاس از سرکار خانم مهندس ایزدپناه و آقایان دکتر اخوان - مهندس نصیری و مهندس صفوی که در تهیه این گزارش مشارکت داشته اند.

اولين نشست فصلي انجمن اعضاي هيات علمي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع كشور در سال جديد تحت عنوان بررسي چالش‌ها‌ و چشم‌اندازهاي محيط زيست و منابع طبيعي ايران با حضور دو چهره سرشناس محيط زيست و منابع طبيعي سركار خانم دكتر معصومه ابتكار: رييس كميته‌ي محيط زيست شوراي شهر تهران و آقاي دكتر محمد مهدوي  استاد دانشگاه تهران طبق قرار قبلي، در محل سالن كنفرانس  موسسه و با حضور چشمگير اعضاي هيات علمي و كارشناسان برگزار شد. به اعتقاد بنده اين سخنراني علمي يكي از بهترين نشستهايي بود كه تا كنون توسط انجمن برگزار  شده است.

اولين سخنران سركار خانم دکتر ابتکار بود كه به شايستگي و با بياني شيوا فرصت ها و چالش هاي حوزه محيط زيست و منابع طبيعي را برشمرد. ايشان مردمسالاري و آموزه هاي ديني، توسعه آموزش عالي، سازمانهاي مردم نهاد ، توانمنديهاي هاي بخش خصوصي و بين المللي را از جمله ظرفيت هايي دانست كه مي توان بخوبي از آنها در جهت اعتلاي منابع طبيعي و محيط زيست استفاده كرد. كما اينكه در دولت هاي قبلي، ايران در مجامع  بين المللي از جمله پروتكل كيوتو كه رياست گروه 77 را بعهده داشت و كنوانسيون بين المللي محيط زيست و تنوع زيستي بعنوان يك كشور اثر گذار خوش درخشيد و به نحو احسن از اين ظرفيت ها استفاده شد. ايشان در بخش بعدي سخنراني خود، نداشتن نگاه محوري و راهبردي در عاليترين سطوح كشوري و انحلال شوراي عالي محيط زيست و قانون گريزي را (با توجه به معطل ماندن قانون برنامه چهارم توسعه كشور) در چند سال گذشته از جمله چالش هاي محيط زيست و منابع طبيعي برشمرد.  نكته مهم و ظريفي كه ايشان  بدان اشاره كردند مشكل ساختاري سازمان محيط زيست بود چرا كه اين سازمان زير نظر مستقيم رياست جمهوري اداره مي شود و بعبارتي بالاترين مقام اين سازمان معاون رئيس جمهوري است بنابراين نوع نگاه بالاترين مقام اجرايي كشور مي تواند مديريت محيط زيست و منابع طبيعي را ارتقا و يا تنزل بخشد. 

سخنران دوم آقاي دكتر محمد مهدوي بود كه سخنراني خود را تحت عنوان مديريت پايدار منابع آب ارايه كردند. اين استاد با سابقه دانشگاه با اشاره به جنبه هاي اقتصادي و زيست محيطي آب ، آنرا جزئي از اكوسيستم و منابع طبيعي برشمرد و  نقدي علمي از مديريت نادرست آب هاي سطحي و زير سطحي را براي جمع حاضر ارايه كرد. ايشان با اشاره به توليد بسيار پايين محصولات كشاورزي بازاي هر متر مكعب آب، خودكفايي در بحث توليد گندم را به چالش كشيد و اظهار داشت بايد ببينيم در ازاي مصرف چه مقدار آب چه مقدار توليد داريم و آنگاه بايد پرسيد آيا وارد كردن گندم مناسب تر است يا جلوگيري از اسراف سرسام آور آب آنهم قبل از اينكه به مرز تنش آبي برسيم. ايشان ضمن پرداختن به مسايل و مشكلاتي از جمله ؛ فرسايش خاك، نشست زمين بر اثر برداشت بي رويه از آبهاي زيرزميني و آلودگيهاي آب و خاك كه نمونه اي از اين آلودگيها را مي توان به افزايش 4 برابري مقدار نيترات خاك نسبت به كشورهاي پيشرفته دانست، اظهار داشت از 400 شهرك صنعتي موجود در كشور فقط 16 شهرك آب تصفيه شده دارند از طرفي در كشور هاي پيشرفته آب مصرفي در صنعت را تا 16 بار از طريق بازچرخش (recycling) استفاده مي كنند در حاليكه در كشور ما با يكبار مصرف از دسترس خارج مي شود اين در صورتي است كه براي توليد يك ورق كاغذ 4 ليتر آب مصرف مي شود. ايشان ضمن تاكيد بر ارزيابي اثرات زيست محيطي سدها با اشاره به تعداد 967 مورد سيل بزرگ و خسارت بار در طول 25 سال (1996-1972) گفت متوسط خسارات روزانه سيل در كشور  بيش از 3 ميليارد ريال برآورد مي شود.

كلام آخر:

اگرچه سخنراني خوب اين دو استاد و صاحبنظر حوزه منابع طبيعي و محيط زيست براي بنده و جمع حاضر در جلسه دلنشين بود اما براي من همچنان ناتمام است. جان كلام آنجاست كه بگوييم چه بايد كرد؟ يقينا بسياري از مطالب گفته شده درد دلهايي است كه هريك از ما در نشست هاي کارشناسی بر زبان مي آوريم اما اينكه چگونه وضعيت نابسامان منابع طبيعي و محيط زيست ازجمله آلودگيهاي آب و خاك و هوا، روند قهقرايي تخريب مراتع، جنگلها و فرسايش هاي آبي و بادي، تهي شدن آبخانه ها، گستردگي شوره زارها و روند شتابناك بيابان زايي و امثال آنها را سر و سامان بخشيم همچنان مهمترين مسئله اي است كه در حل آن عاجزيم. بايد پرسيد ركن مهم مقايسه ارزيابي شاخص هاي زيست محيطي در كشورهاي پيشرفته  و ايران چيست؟ آيا مهمترين كار دولت و مسئولين مملكتي در زمینه حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست هم ، جز بر طرف کردن فقر فرهنگی و مادی مردم است؟

دکتر محمد خسروشاهی

آقای دکتر احمد رحمانی، رئیس انجمن اعضای هیأت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع در این باره گفتند:

انتظار ما از رئیس جمهور آینده این است که واقعاً به‌صورت خیلی جدی به محیط زیست نظر داشته باشند. متأسفانه در سال‌های گذشته آن‌طور که باید و شاید به صورت جدی به مقوله‌ی محیط زیست نگاه نمی‌شده است.
باید به صورت تخصصی از کارشناسان خبره در این مورد استفاده شود. ما شورای عالی محیط زیست را در کشور داشتیم که باید این شورای عالی محیط زیست مجدداً احیا شود و بدان توجه شود، به‌خصوص از ان‌جی‌او‌ها در این شورا به‌کار گرفته شود تا آن‌ها هم نظر بدهند.
نکته بعدی این است ‌که به محیط زیست، چه محیط زیست طبیعی و چه محیط زیست شهری چیزی است که ما دائم با آن سر و کار داریم و با زندگی روزمره‌ی مردم رابطه‌ی تنگاتنگ دارد، به‌صورت جدی و اساسی نگاه شود نه به عنوان یک مطلب فرعی و حاشیه‌ای، که تا کنون متأسفانه این‌چنین بوده است.
پیشنهاد دیگر ما این است‌که در رابطه با محیط زیست و منابع طبیعی هماهنگ‌تر عمل بشود. یا به عنوان یک معاونت رئیس جمهور (محیط زیست و منابع طبیعی) و یا به عنوان یک وزارت‌خانه مستقل جدای از وزارت کشاورزی که بتواند عمل‌کرد خودش را بهتر نشان دهد و اهداف خودشان را بهتر پیگیری کنند. دو بخش منابع طبیعی و محیط زیست می‌توانند با هم ارتباط بسیار نزدیک و خوبی داشته باشند.

مهندس محمد درویش، عضو هیأت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع در این باره چنین پاسخ دادند:
فکر می‌کنم مهم‌ترین انتظاری که طرفداران محیط زیست از عالی‌ترین مقام اجرایی کشور دارند آن است که مکانیزم‌های حمایت از اصل پنجاه قانون اساسی را شفاف بیان کند. در حقیقت یکی از اصول مترقی قانون اساسی ما اصل پنجاه قانون اساسی است که در آن قید شده، حفظ محیط زیست لازمه‌ی حیات اجتماعی رو به رشد مردم ایران است.
ولی عملاً هیچ تلاشی برای صیانت از این اصل نه تنها به عمل نیامده بلکه همواره ملاحظات محیط زیستی در پای ملاحظات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی در این مملکت ذبح شده است. نمونه‌های بسیاری را می‌شود نام برد: شرنوشت تلخی که پارک ملی گلستان پیدا کرد، سرنوشت تلخی که پارک ملی نایبند در خلیج فارس پیدا کرد و قربانی توسعه‌ی منطقه عسلویه شد.
مجوزهایی که برای پتروشیمی‌ها و صنایع آلوده کننده‌ی دیگر در نزدیکی تالاب‌های بین‌المللی ما صادر شد، تغییر کاربری شدید اراضی و هجوم بی‌رویه به اراضی، یکی دیگر از نشانه‌های این است که عملاً دولت‌هایی که تا کنون مسند قدرت را در اختیار داشتند آن‌گونه که سزاوار بوده از ملاحظات زیست محیطی دفاع نکرده‌اند.
یکی از انتظارات مهم ما این است که حتماً یک فرد مدیر و کارآمد و کار بلد در رأس سازمانی قرار بگیرد که قرار است متولی محیط زیست باشد. یک انسان مدیری که از آن شجاعت لازم برخوردار باشد که بتواند از حق محیط زیست دفاع کند.

     همان طور که پیش تر هم به آگاهی رسید، ساعت 9 صبح روز دوشنبه، 4 خرداد 1388 سرکار خانم دکتر معصومه ابتکار، رییس کمیته محیط زیست شورای شهر تهران و آقای دکتر محمّد مهدوی، استاد دانشگاه تهران به بررسی مهم‌ترین چالش‌ها و چشم‌اندازهای محیط زیست و منابع آبی ایران خواهند پرداخت.
    شرکت همه علاقه‌مندان در این همایش و هم‌اندیشی یک روزه آزاد است.

    نشانی:
    تهران، انتهای غربی آزادراه شهید همت، پیکان شهر، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، تالار اجتماعات باغ گیاه شناسی ملی ایران

    برای اطلاع بیشتر می‌توانید با آقای مهندس مصطفی خوشنویس، عضو هیأت مدیره انجمن به شماره 09123607256 تماس بگیرید.

نام فارسي: آلاله بلند
نام علمي: Ranunculus lingua L
اين گياه متعلق به سرده آلاله (Ranunculus L) از تيره آلاله (Ranunculaceae) مي باشد و 55 گونه علفي يكساله يا چند ساله از اين گياه در ايران يافت مي شود.
مختصري از ويژگي هاي گياه شناسي:
گياهي پايا، با ساقه اي راست و بند بند، به ارتفاع 1 تا 2 متر. برگ ها سر نيزه اي، نوك تيز و دراز به طول 25 سانتي متر. گل ها زرد متمايل به طلايي و بزرگ، با كاسه همرنگ گلبرگ و كم و بيش كركدار.
زمان گل و ميوه دهي: از ارديبهشت تا مرداد.
پراكندگي جغرافيايي در كشور:
امروزه اين گياه به تعداد اندك و تنها در رويشگاهي كم وسعت در تالاب امير كلايه ما بين چمخاله و حسن كياده در استان گيلان مي رويد.
محيط زيست:
توليد انرژي و مواد به عنوان اولين حلقه  زنجيره انرژي و مواد در بوم سازگان ها، تلطيف هوا با توليد اكسيژن و رطوبت، حفاظت از خاك در برابر فرسايش آبي و بادي و بالاخره زيبا سازي محيط زيست از خصوصيات اين گياه است.
تركيبات:
اين گياه داراي تركيبات سمي و به همين دليل مصرف آن موجب درد و تورم در قسمت هاي مختلف دستگاه گوارش، ايجاد اختلال در عملكرد سيستم گردش خون، بروز مشكلات تنفسي، وقوع انقباضات غير ارادي در عضلات و بالاخره اختلال در بينايي مي گردد.
خواص درماني:
در گذشته عصاره رقيق شده اين گياه براي درمان تنگي نفس، سل، زردي، اولسر هاي مثانه و تب نوبه بكار مي رفته است ولي امروزه مصرف اين گياه به دليل سمي بودن بسيار محدود شده است.
مصارف تغذيه اي: به ندرت مورد توسط دام و علفخواران وحشي چرا مي شود.

سیدرضا صفوی

    كمك به اصلاح الگوي مصرف در جامعه‌ي امروز ما – بي گمان – يكي از پايدارترين و مؤثرترين خدماتي است كه هر ايراني مي‌تواند به ملك و ملت خويش ادا كند.
    اينك همزمان با آغازين روزهاي سالي كه به حق و سزاوارانه بر پيشاني‌اش عنوان: «اصلاح الگوي مصرف» از سوي رهبري نظام نقش بسته است، از يكايك همكاران و ديگر مخاطبين صاحب‌نظر مي‌خواهيم تا ديدگاه‌هاي خويش را براي ما در خصوص راهكارهاي اجرايي و پژوهشي مديريت مصرف در بخش منابع طبيعي و محيط زيست ارسال دارند.
    گفتني آن كه به بهترين مقاله رسيده، به رسم تقدير و يادبود، يك عدد سكه بهار آزادي تقديم خواهد شد.
    لطفاً نظرات خود را تا 15 خردادماه به نشاني انجمن – آقاي دكتر محمد متيني‌زاده matini@rifr-ac.ir ارسال داريد. همچنين براي پاسخگويي به هر پرسشي در اين مورد مي‌توانيد با آقاي دكتر احمد رحماني – رييس هيأت مديره انجمن (۵-۴۴۱۹۵۹۰۱ داخلی ۳۷۵) تماس بگيريد.

سرمقاله - خبرنامه ۳۲:

    در بسیاری از کشورها محیط زیست و برنامه‌هایی منطبق بر محیط زیست در انتخابات نقش مهم و تعیین کننده‌ای داشته و بالطبع نامزدهای انتخاباتی باید برای موفقیت خود برنامه‌های زیست محیطی خود را نیز همراه سایر برنامه ها ارايه دهند و در معرض قضاوت مردم قرار دهند. متأسفانه در کشور ما اینگونه نبوده و  منابع طبیعی و محیط زیست نقش تعیین‌کننده‌ای در انتخابات گذشته نداشته‌اند. اگر چه خوشبختانه در این دوره از انتخابات برخی از نامزدهای محترم کمیته برنامه‌ریزی محیط زیست را نیز تشکیل داده و به دنبال تبیین برنامه‌های زیست محیطی هستند که انجمن این حركت را به فال نیک گرفته و این اقدام را به دوستداران محیط زیست تبریک می‌گوید.
   از طرف دیگر همان‌طور که نامزدهای ریاست جمهوری به شکل‌های مختلف به بیان نقطه نظرات خود می‌پردازند، مردم و به‌ویژه کارشناسان هم این حق را دارند که در حیطه مسئولیت و تخصص خود درخواست‌هایی را از نامزدهای این پست مهم مطرح كرده و انتظارات خود را بیان كنند. بر همین اساس انجمن اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع به عنوان یک تشکل مردم‌نهاد انتظارات تعدادی از پژوهش‌گران این بخش را مطرح كرده و امیدوار است که ریيس جمهور آینده کشور عزیزمان ایران در برنامه‌های خود این انتظارات را مورد توجه قرار داده و پاسخگوی خیل عظیم دوستداران منابع طبیعی و محیط زیست کشور باشد.
    کیفیت و کمیت منابع طبیعی و میزان پایداری محیط زیست در هر سرزمینی، یکی از مؤلفه‌های گویایی است که به مدد آن می‌توان پیشرفت، شادابی و نشاط ساکنان هر کشوری را سنجید و به ارزیابی توانمندی‌ها و مدیریت حاکم بر آن پرداخت. از این روست که به درستی این مهم در اصل 50 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد تأکید قرار گرفته و نه‌تنها ضرورت حفظ محیط زیست با حیات اجتماعی رو به رشد جامعه‌ی ایرانی پیوند خورده، بلکه وظیفه‌ی حراست از این میراث ملّی یگانه و ارزشمند نیز بر دوش یکایک ایرانیان حقیقی و حقوقی قرار داده شده است. افزون بر آن، در سند چشم‌انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران نیز، به صراحت یکی از شروط تحقق رفاه ملّی در ایران 1404، برخورداری از یک محیط زیست مطلوب ذکر شده است.
بسیاری از شاخص‌های معرف پایداری محیط زیست طبیعی در ایران متأثر از شیبی منفی بوده و نشان‌دهنده‌ی وضعیتی نگران‌کننده برای آینده‌ی منابع طبیعی کشور هستند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سهم سرانه‌ي هر ايراني از جنگل به 2/0 هكتار هم نمي‌‌رسد كه اين رقم كمتر از يک چهارمِ سرانه‌ي جهاني آن است. همچنین ميزان برداشت چوب توسط جنگل‌نشينان و روستاييان و بهره‌برداري رسمي نزديک دو برابر ظرفيت رويش و توليد طبيعي جنگل‌هاست.
- چالش‌های مربوط به حفاظت از منابع طبیعی و مشکلات قانونی در این ارتباط
- کمبود نیروی متخصص در تشکیلات منابع طبیعی در بخش‌های اجرایی و تحقیقاتی
- کمبود منابع مالی در بخش‌های تحقیقاتی و اجرایی
- از 90 میلیون هکتار وسعت مراتع تنها 14 میلیون هکتار آن مراتع خوب بوده (‌با متوسط 290 كيلو¬گرم علوفه قابــــــل برداشت در هكتار) و بقیه آن ضعیف یا خیلی ضعيف است. 
- تعداد دام موجود در مراتع کشور بسیار بیشتر از ظرفیت مراتع بوده و روند تخریب مراتع بسیار نگران کننده است.
- حدود هزار گونه از مجموع 1728 گونه‌ي بومی گياهی کشور، در معرض انقراض و نابودی اعلام شده‌اند.
- حدود يكصد ميليون هكتار از اراضي كشور (بيش از 60 درصد) در شرايط ناپايدار (در حال كاهش توان توليد) به سر برده، كه 95 ميليون هكتار آن در معرض انواع فرسايش‌هاي آبي و بادي قرار دارد.
- رقم سالانه‌ي تلفات خاك كشور (2 ميليارد‌ تن)، معادل 7/7 درصد مقدار شستشوي خاك در مقياس جهاني است (درحالي كه مساحت ايران فقط 2/1 درصد از خشكي‌هاي زمين است). همچنين نسبت سطوح مناطق تحت تأثير فرسايش بادي ايران بيش از 6 برابر متوسط جهاني است.
- 15 درصد اراضي زراعي كشور بر اثر آبياري مفرط، دچار تركيبي از فرآيندهاي شوري، سديمي و ماندابي‌شدن گرديده‌اند.
- منفي بودن تراز 80 درصد آبخوان‌هاي كشور و عملكرد رو به نقصان ميزان تخليه از واحد چاه كه در فاصله‌ي دو دهه‌ی اخیر حدود 44 درصد كاهش را نشان مي‌دهد.
- در مناطق كرمان، رفسنجان، سيرجان و زرند، در اثر برداشت بي‌رويه از سفره‌هاي آب زيرزميني، به طور متوسط سالي 10 سانتي‌متر زمين نشست كرد؛ در دشت مشهد اين رقم 20 سانتي‌متر گزارش شد. اُفت سالانه‌ي سطح آب نيز در اين دشت، 8/1 متر، در دشت يزد يك متر، در دشت ورامين 2 متر و در دشت قهاوند همدان 4 متر گزارش شده است. اما اينك رقم متوسط افت سطح آبخوان‌هاي كشور به 50 سانتي‌متر در سال مي‌رسد و تعداد زیادی از دشت‌های كشور با نشانه‌هاي فرونشست زمين مواجه شده‌اند.
- تواتر و توالي خشكسالي با شدت‌هاي متغير و دوره‌هاي زماني نامشخص
- نيمي از 15 هزار نقطه‌ي زيست‌جمعيتي كشور در طول 20 سال گذشته از سكنه خالي شده‌ است.
- به طور کلی دو مقوله‌ی سیل و خشکسالی همواره به عنوان دو واقعیت ناخوشایند سرزمین ایران در طول تاریخ به شمار می‌آمده است. بر اساس بررسي‌هاي انجام‌شده توسط سازمان ملل متحد، بيش از 41 نوع بلا در دنيا وجود دارد كه بيش از 32 نوع از آنها در ايران مشاهده مي‌شود. در اين ميان، سيل، زلزله، خشكسالي، توفان و فرسايش خاك، جايگاه اول را در تلفات و خسارات دارد. رخداد سيل روزانه خساراتي حدود 400 ميليون تومان به كشور وارد مي‌سازد. اگر خسارت ناشي از خشكسالي و ساير موارد مربوط به تخريب منابع طبيعي و محيط زيست را نيز در نظر بگيريم، خسارت وارده در هر روز بيش از يك ميليارد تومان خواهد بود (سالانه 365 ميليارد تومان). اين رقم فشار زيادي به بودجه دولت و اقتصاد ملي وارد مي‌کند و تلفات انساني زيادي را نيز به همراه دارد و مهاجرت‌هاي اجباري به حاشيه شهرهاي بزرگ را دامن مي‌زند و روز به روز بر شدت بیابان‌زایی مي‌افزايد.
افزون بر شناسه‌های طبیعی ذکر شده، پاره‌ای مشکلات مدیریتی از جمله سیاست‌های غلط اتخاذ شده در زمینه کشاورزی و منابع طبیعی و تغییر کاربری اراضی، عدم باور مزيت‌هاي غير رويشي منابع طبیعی كشور، عدم اعمال مباني حسابداري سبز در نظام ارزشگزاري و غلبه‌ي تفكر سنتي رويكرد معيشتي به سرزمين به جای رویکرد آمایشی مشکلات این بخش را دو چندان نموده است. شايان ذکر است که آثار مخرب تخریب محیط زیست طبیعی بر محیط انسانی و شهرها چالش‌هایی را در این بخش‌ها ایجاد كرده که از ورود به این بخش خودداری شده است.

    برای مقابله با چالش‌هاي مورد اشاره، سیاست‌ها و راهبردهای زیر پیشنهاد می‌شود:
- بکار‌گیری برنامه‌های راهبردی تهیه شده توسط مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.
- تغذيه مصنوعي سفره‌هاي‌ آب زيرزميني و آبخوانداری به‌منظور جبران كمبودها و تغيير كيفيت آب و جلوگيري از فرونشست زمين با استفاده از سيلاب‌ها.
- توجه هر چه بيشتر به آب‌هاي زيرزميني كشور كه دور از دسترس تبخير بوده و مي‌توانند پشتوانه خوبي براي خشكسالي‌‌هاي كشور باشند.
- اعمال مديريت جامع آب در حوضه‌هاي آبخيز و با مشارکت کامل مردم، زیرا كه آب يك كالاي چند منظوره بوده و مصارف گوناگون دارد.
- توسعه عمليات آبخيزداري به‌منظور مديريت آب در حوضه‌ها پيش از رسيدن آب‌هاي جاري به سدها به‌منظور كنترل و تنظيم جريان آب و كاهش رسوب‌گذاري در مخازن.
- اصلاح روش‌هاي آبياري در كشاورزي به ويژه با توجه به آنكه 90 درصد آب در اين بخش استفاده مي‌شود.
- شایسته است تا برای اعمال مدیریت بهتر منابع طبیعی تمامی اجزای آن با هم و در یک دستگاه اداری مدیریت شوند.
- با توجه به اهمیت این منابع که ضامن امنیت حیاتی این نسل و نسل‌های آینده به شمار می‌روند، مدیریت آنها در سطح وزارتخانه باشد. چنانچه این امور در سطح وزارتخانه اداره شود، با تقویت جایگاه مدیریت، امکان توجه بیشتر در حفاظت، احیاء و توسعه این منابع و نیز پاسخگویی به نمایندگان ملت در صحن بهارستان بوجود می‌آید.
- ضرورت احیای دوباره شورای عالی محیط زیست و اصلاح و تکمیل ساختار آن با افزودن نمایندگانی از تشکل‌های مردم‌نهاد کاملاً محسوس است.
- حفظ محیط زیست و منابع طبیعی در شمار وظایف حاکمیتی دولت‌ها قرار دارد و بنابراین حکومت مؤظف است تا از پژوهش‌های این حوزه حمایت کرده و نیازهای مربوطه را تأمین سازد. به دیگر سخن، نباید به یافته‌های تحقیقاتی در این عرصه‌ها با رویکرد تجاری‌سازی مانند بخش صنعت و خدمات نگریسته و پیگیری شود.
- بسیج امکانات دولت و سازمان‌های مردم‌نهاد جهت فرهنگ‌سازی عمومی و تبدیل فرهنگ حفاظت از محیط زیست به معارف عمومی به‌خصوص ایفای نقش توسط صدا و سیما و مطبوعات.
- تقویت سازمان‌های مردم‌نهاد و حضور آنان در عرصه‌های تصمیم‌گیری، مدیریت، حفاظت و احیای منابع طبیعی کشور.
- در اولویت قرار دادن، به روز کردن و فراهم کردن زمینه اجرای کامل و مؤثر طرح آمایش سرزمین.

    کلام آخر آن که بار دیگر تأکید می‌کنیم:
• منابع طبیعی و محیط زیست بستر حیات جامعه بوده و امروز امنیت حیاتی این بستر به صورتی کاملاً جدی در خطر قرار گرفته است.
• با تخریب آب و خاک و منابع طبیعی نه‌تنها میراث طبیعی که میراث فرهنگی و تاریخی ما دچار ناپایداری و نابودی می‌شود.
انتظار ما این است که نامزدهای محترم ریاست جمهوری نظرات و دیدگاه‌های خود را در مورد چالش‌ها، سیاست‌ها و راهبردهای ذکر شده به طور شفاف بیان كرده و پاسخگوی پرسش‌هاي خیل عظیم دوستداران منابع طبیعی و محیط زیست کشور باشند.

تریبون آزاد - خبرنامه ۳۲

    كمتر حكومتي را بتوان سراغ گرفت كه در طول 3 دهه از حياتش، چنين پرشمار خود را در معرض قضاوت شهروندان خويش قرار داده و ده‌ها انتخابات ملّي و منطقه‌اي را سامان داده باشد. اين مي‌تواند يك مزيت براي هر حكومتي باشد كه خود را داعيه‌دار مردم‌سالاري دانسته و از روش انحصاري و مورد حمايت رأي‌دهندگان خود دفاع مي‌كند. با اين وجود، كمتر مردمي را هم مي‌توان سراغ گرفت كه تا اين حد به ملاحظات و مطالبات خويش در حوزه‌ي منابع طبيعي و محيط زيست بي‌تفاوت بوده و هرگز هيچ يك از كانديداهاي ورود به مراكز تصميم‌گيري قدرت را با عيار برنامه‌هاي محيط زيستي‌شان محك نزده و مورد ارزيابي قرار نداده‌اند. چرا؟!
    چرا در كشوري كه توجه به طبيعت از ريشه‌اي بس ديرينه برخوردار است، طرفداران طبيعت اينگونه در موضعي انفعالي قرار گرفته و هرگز نتوانسته‌اند از گرايه‌هاي به حق خويش در صحنه‌ي مبادلات اجتماعي، سياسي و اقتصادي كشور دفاع كنند؟!  پرسش اين است كه آيا اگر در تاريخ 30 ساله‌ي جمهوري اسلامي ايران تاكنون كمتر مشاهده شده كه كانديدايي بر روي برنامه‌هاي محيط زيستي‌اش به عنوان يك جاذبه‌ي رأي‌آور تأكيد كند، اين نقص متوجه بضاعت آن كانديدا است يا متوجه سليقه‌ي نازل مردم و يا اينكه متوجه مسئوليت نخبگان و تحصيل‌كردگان حوزه منابع طبيعي و محيط زيست كه نتوانسته‌اند يا نخواسته‌اند از ارزش‌هاي محيط زيستي به درستي دفاع كرده و حقانيت آنها را در سبد اولويت‌هاي راهبردي مردم و حكومت به اثبات رسانند؟!
    اميد كه خوانندگان گرامي اين سطور اندكي از وقت گرانبهاي خود را معطوف اين پرسش كرده و ديدگاه‌هاي خويش را در همين ستون منتشر سازند.

محمد درويش

بر گرفته از خبرنامه ۳۲ انجمن - فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۸

- براي نخستين بار در تاريخ حيات معاصر ايران، همايشي با عنوان «محيط زيست ايران در انتظار رييس جمهور آينده» در نخستين روز ارديبهشت ماه جاري و به همت مركز بين‌المللي صلح و محيط زيست برگزار شد كه بازتاب شايسته‌اي نيز در رسانه‌هاي گروهي داشت. از سوي انجمن نيز آقاي مهندس محمد درويش در اين همايش حاضر بود و سخنراني كرد.
- فاجعه‌ي سيل قم‌رود در روز 11 فروردين 1388 كه منجر به خسارت‌هاي جاني و مالي فراواني شد؛ يكي از حوادث بحث‌برانگيز كشور بود كه بازتاب‌هاي گسترده‌ي رسانه‌اي نيز يافت. چرا كه در حقيقت يكي از مهمترين دلايل تشديد خسارت به نحوه‌ي چيدمان مبلمان شهري در بستر رودخانه توسط شهرداري قم مربوط مي‌شد!
- فرونشست زمين در تهران به ابعادي نگران كننده رسيده است، به نحوي كه در سه منطقه 17، 18 و 19 شهردارى تهران و اتوبان آزادگان و جاده قديم ساوه وضعیت از مرز بحران هم گذشته است. به گفته‌ی مهندس محمد جواد بلورچى مدير امور زمين‌شناسى مهندسى، مخاطرات و زيست‌محيطى سازمان زمين‌شناسي:  مناطق یادشده در معرض بروز بيش از 5/1  متر فرونشست زمين قرار گرفته‌اند. ايشان این را هم اضافه کرده که فرونشست بزرگى با وسعت 500 کيلومترمربع و با نرخ سالانه‌ی 17 سانتي‌متر، جنوب تهران را که با هيچ رودخانه‌اى تغذيه نمى‌شود، تهديد مى‌کند که با توجه به نقشه محدوده فرونشست در جنوب البرز، دشت‌هاى ورامين، قرچک، مردآباد، مهرشهرکرج و نظرآباد ساوجبلاغ نيز به آن افزوده مى‌شود.

- در فروردين 1388 از آن گروه همکاراني که محصولات فکری خویش را برای درج در تارنمای انجمن، دراختیار قرار دادند، با اهداي يك جلد ديوان حافظ قدرداني شد. اسامی این همکاران، عبارتند از: 1- عباس قمری زارع، 2- آناهیتا شریعت، 3-حسن روحی‌پور، 4-  سیدرضا صفوی، 5- فرهنگ قصریانی، 6- هاشم کنشلو، 7- احمد محرابی، 8- محمد امینی، 9- محمد طیبی خرمی، 10- محمد خسروشاهی، 11- سید ابراهیم صادقی، 12- حمیدرضا عباسی و 13-محسن نصيري.
- نخستين نشست فصلي انجمن در سال جاري با عنوان بررسي چالش‌هاي محيط زيست و منابع طبيعي كشور در تاريخ 4 خرداد ماه با حضور سركار خانم دكتر معصومه ابتكار و جناب آقاي دكتر محمد مهدوي به عنوان سخنرانان نشست برگزار خواهد شد. از تمامي همكاران تقاضا مي‌شود تا به صورتي فعال در اين نشست تخصصي شركت فرمايند.
 - انجمن اعضاي هيأت علمي مؤسسه در نظر دارد به منظور ارج نهادن به ابتكار مقام معظم رهبري در نامگذاري سال 1388 با عنوان: «سال اصلاح الگوي مصرف»، مسابقه‌اي را ترتيب داده و از تمامي علاقه‌مندان به حوزه‌ي منابع طبيعي و محيط زيست درخواست كند تا ديدگاه‌هاي خود را براي اجرايي كردن اين ابتكار ارزشمند ارايه دهند. گفتني است كه به بهترين مقاله رسيده يك سكه بهار آزادي تقديم شده و به سزاوارترين شكل ممكن نسبت به انتشار آن اقدام مي‌شود. لذا خواهشمند است تا 10 خرداد 1388 ديدگاه‌هاي خود را به دفتر انجمن -آقاي دكتر محمد متيني‌زاده- تحويل داده و يا به ايميل ايشان matini@rifr-ac.ir ارسال دارند.

- خوشبختانه فراخوان سبز براي كاشت نهال ارس در ايستگاه تحقيقات سيراچال مؤسسه با استقبالي بي‌نظير مواجه شد و روزي بيادماندني در 4 ارديبهشت ماه 1388 رقم خورد كه بدين‌وسيله از آقاي مهندس خوشنويس و ديگر عزيزاني كه در اين مهم تلاش كردند، قدرداني مي‌شود.